KARAHANLILAR DEVLETİ

Karahanlı Devleti

( 840  / 1212 )

———————

Karahanlılar  sözcüğü , batılı doğu bilimciler  tarafından, bu sülalenin ” kara “

unvanını  çok  kullanmaları sebebiyle verilmiştir.

( KARA  :  Doğu Türkçesinde , kuzey yönünü işaret etmesinin yanında, büyüklük ,

kuvvetli  ,  yükseklik , soylu bir aileden gelmeyen  anlamındadır. )

Kara sözcüğü , eski Orta Asya Türk tarihinde geçen Kara Türgişler, Kara Kıtaylar ,

Kara  Budun , Sarı  Türgişler , Sarı Türkler , Sarı Uygurlar gibi  topluluk adlarının

da  kökenidir.

—–

Karahan  Devlet başkanları , Kara, Kadir, Buğra, Arslan, Han, İlig gibi unvanlar

kullanmışlar  ve  Karahan’lılar  Devleti, devrin İslam kaynaklarında

El-Hakaniye , El-Haniye , Al-i  Afrasiyab , Mülük-i Türkistan, Ali Hakan , Alp – ilig

Hanlar, Arslan – Buğra Hanlar gibi  isimlerle  anılmaktadır . 

İslam  öncesi Türk devletlerindeki kut ve veraset anlayışını devam ettirmişlerdir.

( İlig / İlek : Devlete, millete sahip çıkan demektir.

İllig : Devletli .

Kut : Eski Türklerde  , Hakanın  Tanrı tarafından gönderilmesi inancı.

Veraset : Kalıtım . Bırakıtta hak sahibi olmak . ) İ.K

—–

Karahanlı  Devleti  840-1212 tarihleri arasında ( 372 yıl ) , Türkistan ve

Maveraünnehir’de  egemenlik  kuran Orta Asya’daki  ilk Müslüman Türk

devletidir.  

Tarihteki ilk Müslüman Türk devleti ise Volga Nehri havzasında kurulmuş olan

İtil Ön  Bulgarlarıdır.

( 7 – 10 yy . 922 yılında, Alamuş Han’ın / Almuş, Almas, Almış hükümdarlığı

sırasında İslam’a geçmişlerdir. )

Halkı  Türk olmayıp, hükümdarı Türk olan ilk müslüman devlet ise Ahmed b.

Tolun’un  868 de Mısır’da kurduğu Tolunoğulları Devletidir.

—–

Maveraünnehir /  nehrin öte tarafında  bulunan , anlamındadır.

Orta Asya Bölgesinde Ceyhun  ile  Seyhun  Nehirleri arasında kalan bölgede

bulunur. Özbekistan, Tacikistan, Kazakistan ve Kırgızistan topraklarının bir kısmı

bu  bölgeyi  içine almaktadır.

( Ülkenin merkez toprakları Yedi su ile Kaşgar arasıdır. )

—–

KARAHAN’LILAR , Karluk, Çiğil, Yağma ve diğer Türk boylarından meydana gelir.

Karahanlılar  Devleti, 840 senesinde Uygur Devleti’nin, Kırgız’lar tarafından

yıkılmasıyla, Orta Asya bozkırlarında, Batı Türkistan da   Bilge Kül Kadir Han

tarafından kuruldu.

—–  

Başkentler :   

* Doğu Karahanlılarda  :

Balasagun / Kuz – Orda / Ordu ( 840 – 934 )

Kaşgar / ( 934 – 1041)

* Batı Karahan’lılarda  :

Özkent , sonra Semerkant .

Dili :  Türkçe’nin   Hakaniye lehçesi .

Dini : Tengri inancı / 840 – 934 . İslam 934 – 1212 .

—–

Satuk  Buğra Han zamanın da İslamiyet’i kabul ettiler. Satuk Buğra Han, bu

nedenle El-Mücahit / kutsal  ülkü / yol gösteren ilke uğruna savaşan – Alperen

ve   El-Gazi /  savaştan başarı ile çıkan unvanları ile anılmıştır.

Onun kişiliği , İslam’a girişi ve İslam’ı yaymak için yaptığı faaliyetleri / etkinlikleri

anlatan “ Tezkire-i / yazıcı  Satuk Buğra Han ” isimli eser menkıbe tarzında /

şeklinde  olup Müslüman Türk destanlarının en önemlilerinden biridir.

( Menkıbe : Olağanüstü olaylarla ilgili anlatı. ) İ.K

—–

Devletin en parlak zamanı, Yusuf Kadir Han zamanıdır.

Yusuf Kadir Han’ın ölümünden sonra 1042 de  devlet Doğu ve Batı olmak üzere

ikiye  ayrıldı.

—–

Doğu Karahanlılara 1130  da Karahitay’lar, Batı  Karahanlılara ise 1212  de

Harzemşah’lar son  vermiştir.

—–

Bilge Kül Kadir Han, Maveraünnehir’i  almak isteyen Samaniler Devleti ile

uğraştı. Karahanlı’lar’ın başlangıç dönemi, ilmi yönden pek açık değildir.

Bilge Kül  Kadir Han’dan sonra, iki oğlundan Bazır / Bazir  Arslan Han,

Balasagun’da  / Kuz – Ordu ‘ da  büyük Kağan olarak,  Oğulçak / Oğulcak

Kadir Han ise, Ortak Kağan  olarak Talas / Taraz’da devleti idare ettiler.

( Taraz : Evliya Ata )

—–  

Oğulçak Kadir Han, Samani hükümdarı İsmail bin Ahmed ile devamlı uğraştı.

Samaniler, 883 yılında Taraz’da devleti ele geçirince, Oğulçak, Kaşgar’ı merkez

yapıp, Samani  egemenliğinde ki bölgelere akınlara başladı. Bu akınlar sırasında

Oğulçak Kadir Han’ın yeğeni Satuk, Karahan’lılara sığınan, Ebu Nasır adlı Samani

şehzadesi ve Müslüman din adamları ile tanışarak İslam dinini kabul etti.

—–

Müslüman olunca Abdülkerim adını alan Satuk Buğra Han, doğudaki amcasına

karşı  uğraşında , Müslüman gönüllülerden de faydalandı. Abdülkerim Satuk

Buğra Han, 995 senesinde yaşama  gözlerini kapayınca  Artuç’a defnedildi.

Yerine oğlu Musa hükümdar oldu. Onun çok kısa sürdüğü anlaşılan

saltanatından sonra hükümdar olan kardeşi Baytaş Arslan Han, doğu Kağanı

Arslan Han’ı yenerek , sülalenin bu kolunu ortadan kaldırdı ve bütün

Karahanlıları  birleştirdi.

—–

Baytaş’tan sonra, oğlu Ebü’l-Hasan Ali hükümdar oldu.

Bu dönemde devletin batı kısmını kardeşi Buğra Han Harun idare ediyordu.

Buğra Han, 990 yılında İsbicab’ı zaptedip, 992 senesinde Samanilerin merkezi

Buhara’ya girdi. Böylece Horasan ve Maveraünnehir, Karahanlıların eline geçti.

Şihabüddevle ve Zahirüdda’va gibi İslami unvanlar kullanan Buğra Han, Kaşgar’a

dönerken 996 yılında yaşama gözlerini yumdu.

Yerine Ahmed bin Ali geçti. Halife tarafından tanınan ilk Karahanlı hükümdarı

Ahmed Han’dır.

—–

Ahmed Han zamanında, Samaniler ve onlara bağlı devletçiklerle Karahanlı 

ilişkilerini , devletin batı kısmını idare eden İlig Han unvanlı Nasır bin Ali

sağlıyordu.

Özkent’te oturan Nasır, 996 senesinde Samani kumandanlarından Faik’in

isteklendirmesiyle  bu ülke topraklarına sefer düzenledi.

Gazne hakimi  Sebük  Tekin’in /  977–997 yılları arasında hüküm süren Gazne

Devleti sultanı.   aracılığı ile bu iki devlet, antlaşma yaptı.

Bu antlaşmaya göre Samaniler, Seyhun sahasını Katvan çölüne kadar

Karahanlılara  bırakıyor, Faik de Semerkant valisi oluyordu.

—–

Nasır, 999 senesinde Buhara’yı zaptederek, Samani hanedanını  Özkent’e

götürdü. Nasır Han, Gazneli Mahmud ile anlaşınca, Ceyhun nehri iki devlet

arasında sınır kesildi.

(Mahmud Gaznevi veya Gazneli Mahmud, 998-1030 yılları arasında Gazne

Devleti’nin hükümdarı. )

—–

Mahmud Han, aralarındaki dostluğu güçlendirmek için Nasır’ın kızı ile evlendi.

Nasır, Samanilerin bütün mirasına konmak ve Horasan’ı ele geçirmek istiyordu.

Bu yüzden Gazneli Mahmud’un Hindistan seferinden faydalanarak iki koldan

Horasan’a girdi ise de yenildi.

—–

Hanedan ‘dan  Hotan  egemeni  Yusuf Kadir Han’dan yardımcı kuvvet alıp,

Gazneliler’e karşı yeniden askeri  harekata geçti.

1006 senesi Ocak ayının beşinde, Sultan Mahmud’a mağlup oldu / yenildi. Bu

başarısızlık, Karahanlılar arasında aile kavgalarına yol açtı.

—–

Nasır, bağımsızlığını ilan etmek istedi. Nasır’a karşı, Büyük Kağan Ahmed Han,

Gazneli  Mahmud’a başvurduysa da, Nasır bin Ali, 1013 yılında  yaşama gözlerini

yumdu..

Yerine, Arslan İlig unvanıyla, kardeşi Mensur bin Ali geçti.

Büyük Kağan Ahmed Arslan Han’ın hastalığında, kendisini büyük Kağan ilan

eden Mensur Han, kardeşi Muhammed’e de Arslan  İlig unvanını verdi.

—–

Ahmed Arslan Han, Ortak Kağan Yusuf Kadir Han ve Ali Tigin ile birlik olup,

hanedanlık kavgasına son vermek için harekete geçti. Ali Tigin, Mensur’a esir

düştü. Yedisu bölgesine yapılan seferde düşmana karşı, hasta yatağında uğraş

veren  Arslan Han, Balasagun’a sekiz günlük mesafede, yüz bin çadırdan fazla

konar – göçeri  mağlup etti. Turfan’a kadar takip ederek ülkesini korudu. Ahmed

Han, bu seferden dönüşünde 1017’de  yaşama gözlerini yumdu.

—–

Ahmed Han’dan sonra büyük Kağan olan Mensur Arslan Han ise, 1024

senesinde kendi isteği ile saltanatı Yusuf Kadir Han’a bıraktı.

—–

Bu sırada Selçuklular’dan yardım alan Ali Tigin, Buhara’yı ele geçirdi.

Yusuf Kadir Han’a karşı, kardeşleri Ahmed ve Ali birleştiler.

2. Ahmed, kendisini 1014 de  Muizüddevle lakabıyla büyük Kağan ilan etti.

Kardeşi Ali ise, Arslan İlig oldu.

—–

2. Ahmed Arslan Han ;

Balasagun, Hocend, Ahsikas, Fergana ve Özkent’e hakim / egemen oldu. Yusuf

Kadir Han, Gazneli Mahmud ile görüştü. İki Müslüman Türk devleti arasında

dostluk bağları, evlenme yoluyla da kuvvetlendirildi. Bu görüşmede,

Karahanlıları ilgilendiren sorunların  yanısıra, Arslan bin Selçuk ve emrindeki

Oğuz’ların da Horasan’a gönderilmeleri  konusunda  karara vardılar.

—–

Sultan Mahmud, bir fırsatını bulup, Arslan bin Selçuk’u yakalattı ve Hindistan’da

Kalincar kalesine hapsettirdi. Bu sırada Ali Tigin, bozkırlara kaçtı ve Mahmud’un

ülkesine dönmesi üzerine tekrar Buhara ve Semerkand’a egemen oldu.

Yusuf Kadir Han’ın 1032 yılında yaşama gözlerini yummasıyla , oğulları

Süleyman, Arslan Han .  Muhammed de Buğra Han unvanlarıyla, devletin

idaresini ele aldılar. Bu sırada Ali Tigin de Maveraünnehir’de kendisini Tavgaç

Kara Buğra Hakan ilan etti.

—–

Karahanlı hanedanı arasında kıyasıya devam eden uğraş  sonucunda, 1042

yılında ülke kesin olarak ikiye ayrıldı.

—–

Nasır bin Ali’nin oğullarından Muhammed Arslan, Kara Hakanlık  yöresinde

Büyük Kağan.  İbrahim de Tavgaç Buğra Kara Hakan unvanını alarak, Batı

Karahanlılar devletini meydana getirdiler.

Yusuf Kadir Han’ın oğulları da, Doğu  Karahanlı  Devletini idare ettiler.

——————————–

Doğu Karahanlılar Devleti

——————————–

Karahanlı Devleti ikiye ayrılınca,  Büyük Kağan unvanıyla, Şerefüddevle lakaplı

Ebu Şüca Süleyman bin Yusuf, merkezi  Balasagun ve Kaşgar’ı kendine bırakıp,

kardeşlerinden Buğra Han Muhammed’e, Taraz ile İsficab’ı, Mahmud’a ise

Arslan Tigin unvanıyla ülkenin doğusunu verdi.

—–

1043 yılında yapılan aile toplantısında ayrıca, eski Büyük Kağan 2. Ahmed Han’a

da Maveraünnehir, mülk /  toprak olarak verildi. Fergana’nın bir kısmı

zaptedilerek / ele geçirilerek , Bulgar ile Balasagun arasında yaşayan, on bin

çadırdan meydana gelen Türk’ler, 1043 senesi güzünde, topluca İslamiyet’i

kabul etti.

—–

İslam dininin esaslarına sıkıca bağlı, adil bir hükümdar olan Süleyman Han, ilim

aşığı ve alimlerin / bilginlerin koruyucusuydu.

—–

1056 da kardeşi Ortak Kağan Buğra Han, Büyük Kağan Süleyman Han’la

anlaşmazlığa düştü. Muhammed Han, Süleyman Han’ı hapsettirip, büyük

Kağanlığını ilan etti. On beş ay hükümdarlık yapan Muhammed Han, yerini

büyük  oğlu Hüseyin’e bıraktı.

—–

Hüseyin Han’ı, kardeşi İbrahim tahttan indirtip, 1057 de Büyük Kağan oldu.

İbrahim Han, 1059 da, hanedandan Yınal Tegin tarafından öldürülünce, Tuğrul

Kara Han unvanlı Mahmud bin Yusuf başa geçti.

Mahmud Han / 1059-1074, Ortak Kağan Tabgaç Buğra Kara Han ve Hasan bin

Süleyman, kaybedilen toprakları geri almak için harekete geçtiler.

1068 yılında iki taraf arasında yapılan antlaşma ile, Seyhun  sınır  kabul edilerek

, Fergana, Doğu Karahanlılara bırakıldı.

1074 de Mahmud Han’ın yerine, oğlu Ömer geçti ise de, ancak iki ay

hükümdarlık  yapabildi.

Büyük Kağan olan Buğra Han Hasan bin Süleyman (1074-1103) devrinin ilk

yıllarında; Buge Budraç kumandasındaki Yabaku ve Basmillerin de  aynı safta

olduğu  yedi yüz bin düşmana karşı, Ömer bin Mahmud kumandasındaki kırk

bin  Müslüman askeriyle, büyük bir zafer kazanıldı.

—–

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah 1072 /1092 , 1082 de Maveraünnehir’i

ele geçirip   Özkent’e gelince, Doğu Karahanlı hükümdarı Hasan Han, onun

egemenliğini  tanıdı.

—–

Hasan Han’dan sonra oğlu Ahmed 1103  /  1128 , hükümdar olup, Abbasi

Halifeliği ile ilişkilerde bulundu. Halife Mustahzırbillah 1094 / 1118 , Ahmed

Han’ın istediği beratı / ünvanı  verip, ona ” Nuruddevle / Devletin aydınlığı “

demiştir.

—–

1128 de Karahıtayları, Kaşgar kenti yakınlarında mağlup eden / yenen  Ahmed

Han, onların batıya doğru ilerlemelerini durdurdu.

—–

Ahmed Han’dan sonra 1128’de hükümdar olan oğlu İbrahim, Karahıtay’lardan

yardım alarak, rakiplerini yendi. Karahıtaylar, 2. İbrahim Han 1128 / 1158 ,

devrinde  Balasagun’u zaptedince / ele geçirince  merkez  Kaşgar’a taşındı.

Karahıtaylar, kendilerine isyan eden Karluklar’ın üzerine onu gönderdi.

1158 de , öldürülen 2. İbrahim Han’ın yerine oğlu Arslan Han ünvanlı

Muhammed ve sonra da torunu Ebü’l-Muzaffer Yusuf geçti.

Yusuf Han, 1205 de vefat ettiği / yaşama gözlerini yumduğu sırada, oğlu Ebü’l-

Feth Muhammed, Karahıtay’lı Kür Han’ın yanında rehin bulunuyordu. Nayman

Devleti kurucusu Küçlük tarafından 1207 de kurtarılan Ebü’l-Feth Muhammed,

daha sonra Kaşgar’a gönderildi. Ancak, Kaşgar’a varmadan, şehirdeki beyler

tarafından yolda öldürüldü 1211 . Bu durum, Küçlük’ün, Karahanlı merkezini

işgal edip/ zorla ele geçirip  katliam yaptırmasına sebep oldu.

—–

Hanedanlık içi uğraş  sonucunda  bölünen Doğu Karahanlılar, Moğol

Naymanlarca   ele geçirilince , egemenliklerine  son verildi. Böylece Türk

milletine ve İslam’a büyük hizmetleri olan Doğu Karahanlılar Devleti, tarihe

karıştı.

——————————-

Batı Karahanlılar Devleti

——————————-

Karahanlı Devleti ikiye bölününce, Batı Karahanlı Hanlığı, Maveraünehir ve

Hocend’e  kadar batı Fergana’yı içine almaktaydı. Büyük Kağanın merkezi,

önceleri  Özkent, sonraları Semerkand oldu.

—–

Bu devletin ilk hükümdarı I. Muhammed Han, 1052 senesinde vefat edince

yerine kardeşi Ortak Kağan İzzü’l-umma Ebu İshak İbrahim Tavgaç Han geçti.

—–

**   TAVGAÇ İBRAHİM HAN , Doğu Karahanlılardan Şaş, İlak gibi sınır  şehirleri

ile Fergana’nın bir kısmını aldı.

*  İbrahim Han, alim / bilgin olup, iyi bir hükümdardı.

*  Devletin idaresi için lüzumlu / gerekli kanunları  hazırladı , hırsızları tamamen

ortadan kaldırdı.

*  Toplumun  yararlarını  koruyup, piyasayı düzeltti.

*  Alimlerin sohbetinde bulunup onların olurunu  almadan kanun koymadı.

İbrahim Han, Ortak Kağanken, devlet aleyhinde etkinliklerde  bulunan

İsmailileri, dahice  bir siyasetle ortadan kaldırdı.

—–

İbrahim Han’dan sonra, oğlu Şemsü’l-Mülk Nasr hükümdar oldu. Şaş ve Tünhas

egemeni Şuayb, yeni hükümdara isyan etti. Nasr Han, bu isyanı bastırdı. Bu

karışıklıktan faydalanan Doğu Karahan’lılar, İbrahim Han’ın zaptettiği yerleri geri

almaya çalıştılar ise de, bu uğraşta bir antlaşma ile sona erdi.

Birinci Nasr Han, Selçuklular tarafından zaptedilen / ele geçirilen yerlerin

alınması için bir hareket başlattı. Melikşah’ın Semerkand’a gelmesiyle sulh /

barış yapılıp, akrabalık oluşturularak  sorunlar çözümlendi .

Birinci Nasr Han da;

*  Alimlere saygılı  idi.

*  İlim / bilim merkezleri inşa ettirdi.

*  Ticaretin gelişmesi için sosyal hayatın bütün gerekli  kurumlarını  içine alan iki

ribat / han – tekke  yaptırdı.

—–

1080 senesinde Nasr’ın ölümü üzerine, oğlu Ebu Şüca Hızır hükümdar oldu.

—–

Hızır Han’ın saltanatı bir yıl kadar sürdü.

Yerine geçen Ahmed Han devrinde bilginler  ile  hükümdar arasında bir

anlaşmazlık  oldu.

Bu sırada, Selçuklu Sultanı Melikşah, önce Buhara’yı sonra da Semerkand’ı ele

geçirdi  ve Ahmed Han’ı Özkent’de esir alıp İsfahan’a götürdü. Bunun sonucu,

Karahanlı ordusunun temelini oluşturan Çiğil Türk’lerinin kumandanı Yakub bin

Süleyman, Semerkand’a  çağrılıp  hükümdar ilan edilerek, Selçuk’lulara karşı bir

ayaklanma başlatıldı.

Bunun üzerine Melikşah, ikinci defa Semerkand seferine çıktı. Bu sefer sonunda

Karahanlı devleti, Selçuklulara bağlandı. Karahanlı  devlet adamları, Mesud bin

Muhammed’i hükümdarlığa getirdi.

—–

 Birinci Mesud’un hükümdarlığı devrine ait bir bilgi yoktur.

Mesud Han’dan sonra, Selçuklu sultanı Berkyaruk, arka arkaya üç hükümdar

atadı.

Bunlardan üçücüsü olan Cebrail Han, Selçuklu şehzadeleri arasındaki saltanat

kavgalarından faydalanarak, Horasan’ı ele geçirmek istedi. Bu sırada Horasan

valisi olan Sencer, Tirmiz şehri için yapılan savaşı kazandı ve Cebrail Han’ı esir

alıp, 1102’de idam ettirdi.

Bu zaferden sonra Sultan Sencer, Maveraünnehir’i yeniden örgütledi.

Karahanlı  sülalesinden olup, Selçuklu sarayında büyüyen yeğeni Muhammed

bin Süleyman’ı Arslan Han unvanıyla Semerkand’da büyük Kağan ilan etti.

—–

Dayısı Sultan Sencer’in yardımıyla isyanları bastıran 2. Muhammed Han,

düşmanlarına karşı seferler düzenledi. 2. Muhamed Han, saltanatının son

zamanlarında felç oldu.

Çıkan iç isyanları bastırmak için Selçuk’lulardan yardım istedi.

Fakat yardım gelmeden isyanı bastırınca, Selçuklu yardımını geri çevirdi.

Bu durum, Sultan Sencer’i kızdırdı. 1130 senesinde Semerkand’a gelen Sultan

Sencer, Muhammed Han’ı Merv’e götürdü. Muhammed Han, 1132 de orada

Yaşama gözlerini yumdu.

—–

 Sultan Sencer, Muhammed Han’ın ölümünden sonra Batı Karahanlı tahtına

sırasıyla ;

*  Ebü’l-Meali el-Hasan bin Ali.

*  Ebu Muzaffer İbrahim bin Süleyman.

*  Mahmud bin Muhammed’i  atadı.

2. Mahmud Han, Karahıtay’lar’la 1137 senesi yazında  Hocend  yakınında yaptığı

savaşı  kaybedip  Semerkand’a çekildi.

—–

Karluk’lar ile ülke içinde anlaşmazlık çıkıp, Sultan Sencer’den yardım isteyince,

Karluk’lar da  Karahıtay’lara  baş vurdu .

Sultan Sencer ve 2. Mahmud  Han, 8.9.1141 tarihinde KATVAN savaşında  

Karahıtay’lara yenilip, Horasan’a çekildiler. Karahıtay’lar, bütün

Maveraünnehir’i  ele geçirip , Mahmud Han’ın kardeşi Ortak Kağan Tavgaç

Buğra Han İbrahim bin Muhammed’i Büyük Kağan ilan ettiler.

3. İbrahim Han, Karluklar ile anlaşmazlığa düşünce, Buhara yakınlarındaki

KALLABAZ  savaşında öldürüldü.

Yerine geçen oğlu  Mahmud Han, Horasan’a çekildi ve ölümüne  kadar orada

kaldı.

—–

Sultan Sencer’in ölümünden sonra Oğuz’lar, 2. Mahmud Han’a hükümdarlık

önerdiler . O, önce oğlu Muhammed’i gönderdiyse de, bir süre sonra Oğuz’ların

hükümdarı  oldu.

Sultan Sencer’in eski kumandanlarından Nişabur valisi Müeyyeddevle  Ayaba,

1163 yılında Horasan’ı ele geçirmek arzusuyla hareket edip, 2. Mahmud Han ve

oğlu Muhammed’i esir alarak gözlerine mil çektirip hapse attırdı.

Baba-oğul, 1164 senesinde hapisteyken öldüler. 2. Mahmud ve iki oğlunun

hapiste  ölümleri  ile, Karahan’lılar’ın  egemenliği  Ali Tegin’in soyundan

gelenlere geçti.

—–

 3. İbrahim Han’a ardıl  olan Ali Tegin ailesinden Ali bin Hasan, Karluk’lar ile

uğraşıp , reisleri Paygu Han’ı öldürterek, onları yerleşmeye – yurtlanmaya 

zorunlu kıldı  ve askerlikten yasakladı.

Fakat bu hareketi isyanlara sebep oldu. Ülkedeki isyanları Buhara’daki Hanefi

alimi Muhammed bin Ömer’in vasıtasıyla yatıştıran Ali Han, 1160 senesinde

ölünce , yerine kardeşi Ebü’l-Muzaffer Mesud bin Hasan geçti.

—–

*  2. Mesud Han, iç işlerini düzene soktu.

*   Sarayını alim ve şairlere  açıp  ilmin  koruyucusu  oldu.

—–

1178 yılında ölen  2. Mesud Han’ın yerine kardeşi Fergana egemeni  Hüseyin bin

Hasan’ın oğlu İbrahim bin Hüseyin hükümdar oldu.

Önce Feryun’da, sonra da Semerkand’da hüküm süren IV. İbrahim Han,

Nuretüddünya ve’d-din Kılıç Tavgaç Küç Arslan Han unvanlarıyla büyük Kağan

oldu.

—–

Onun ölümüyle  yerine oğlu Osman Han ,1204 senesinde büyük Kağan oldu.

Osman Han, önceden önlemini alan – her şeye hazırlıklı olan bir insandı.

Önce Karahıtay’lara bağlı  olmasına rağmen, Müslüman Gur’lular’ın, Moğol’lar

tarafından yok edilmesini engellemek için çaba  harcadı.

Karahıtay’lı saldırısına karşı Muhammed Harezmşah ile iyi ilişkiler kurdu.

Muhammed Harezmşah’ın kızı ile evlenip, adet olduğu için bir yıl Harezm’de

kaldı.

1211 senesinde Semerkand’a dönen Osman Han, Karahıtay’lar’ın gücünden

çekinerek onlarla  bağlılık kurdu. Bu hareketi, Muhammed Harezmşah’ın

Maveraünnehir’i almasına sebep oldu. Yakalanan Osman Han, 1212 yılında

idam olundu. Osman Han’ın ölümü ile, Batı Karahanlı Devleti sona erdi.

———————–

 Fergana  Kağanlığı

———————–

1141 yılında Batı Karahan’lı Devleti, Karahıtay’ların  ele geçirmesine  uğrayınca,

Fergana’da merkezi  Özkend olmak üzere ayrı  bir Karahanlı devleti kuruldu.

İlk hükümdarı, Gelaleddünye ve’d-din Hüseyin bin Hasan olup, Fergana

Kağan’ları, Türkçe Tuğrul  Kara Hakan unvanını taşırlardı.

Unvanlarında TÜRK  kelimesi de kullanan Fergana Kağanlığı, 1211 veya 1212

senelerinde, Muhammed Harezmşah’a  bağlandı .

—–

Karahanlı Devleti, daha ilk kuruluş yıllarında, tarihi Türk devlet idaresi

geleneğine  uygun olarak iki büyük idari kısma bölündü,

DOĞU ve BATI diye .

 —–

* Doğuda kalan kısmın başında hakan bulunur ve her türlü idari yetkiyi elinde bulundururdu.

* Batı kısmını ise Hakanın egemenliği  altında, aynı aileden bir Han, ona bağlı olarak idare ederdi.

* Karahanlı devlet örgütlenmesinde , bu büyük ve ortak kağanın yanında,

hanedandan  dört alt Kağan ile altı hükümdar vekili vardı.

* Rütbeler, kademe  kademe  yükselme esasına göreydi.

Her rütbenin / basamağın – derecenin   değişebilen unvanları olurdu.

Türkçe unvanların değişmesine rağmen, İslami unvanlar değişmezdi.

* Hükümdar vekilleri, İRKEN , SAGUN , İNANÇ  unvanlarını taşırlardı.

* Hükümdarların yanında  ‘’  YUĞRUŞ  ‘’ denilen bakanlar kurulu bulunurdu.

* Yüksek devlet memuriyetlerinde, başkumandana ” SU  BAŞI “, maliye

bakanına ” AĞICI  “, saray  kapıcısına  ”  TAYUNGU ” veya ”  BİTİKÇİ ” denirdi.

—–

Karahanlılarda  kullanılan yönetim  terimleri ;

Tegin : hükümdarın oğlu.

Muhtesib : Çarşı ve pazar esnafını  denetleyen görevli, belediye memuru.

Tamgacı : mühürdar.

Bitikçi : İç ve dış yazışmaları yapan.

(Karahanlı devlet yazı dili Türkçe iken islam’la  birlikte farsça ve arapça’nın etkisi

görülmeye başlanmıştır.)

İmga : Taşradaki gelir- giderleri kontrol eden . (Doğu karahanlı’larda)

Amil : Taşradaki gelir- giderleri kontrol eden. ( Batı Karahanlı’larda)

Kökyuk : Muhtar.

Ekinci : Ulaşım ve posta işleri ile uğraşan.

—–

Askeri terimler ise şunlardır :

Tura : Kalkan, siper.

Tutgak : Atlı bölük.

Tugrak : Hakan tarafından savaşta askere verilen at.

—————————–

Karahan’lılarda  ordu

——————————

Selçuk’lular’da olduğu gibi başlıca dört / 4  ana  bölümden meydana gelirdi.  

1 – Saray muhafızları / koruma kuvvetleri.

2 – Hassa ordusu / Kağan’ı korumakla görevli askerler.

3 – Hanedan  bağlıları. 

4 – Valiler ve diğer devlet adamlarının  kuvvetleri , devlete bağlı Türk örgütlerine 

bağlı  kuvvetlerdi.

————————–

Kültür ve Medeniyet

————————–  

Türk  töre , gelenek ve göreneklerine  göre kurulan Karahanlı Devleti, 10. asırda

İslamiyet’i kabulüyle, ilk İslami Türk eserlerini meydana getirdi.

İlk medreseyi, ilk kervansarayı – Han  / ribat  kurmaları, ilk hastaneyi /

Bimarhane  kurmaları ve edebi alandaki İlk Türk-İslam eserlerini vermeleri

Karahanlılar döneminde yaşanan ilklere örnektir.

Hakani  Türk’leri adını taşıyan Karahan’lılar, Türk’ler’in milli kültür ve sanat

geleneğini ve  yeteneğinin  güçlü özelliklerini bütünüyle İslam’a adayıp bu esin

ile yeni bir yöntemin  kurucusu oldular.

Karahan’lı hükümdarlarının ilme hayranlığı, alimlere saygısı ve onları korumaları

sonucunda Türkistan, Maveraünnehir şehirleri birer uygarlık , kültür beşiği

haline geldi.

—–

Karahanlılar dönemi, Türk kültür ve sanat tarihi açısından oldukça önemli

özellikler taşır. Bu devirde, şehirlerde camiler, medreseler, köprü ve

kervansaraylar yapılmış, Buhara ve Semerkand gibi şehirler, İslami ilimlerin

öğreniminin yapıldığı önemli merkezler haline getirilmiştir.

Kalan Camii , Tirmiz Sarayı ve Ayşe Bibi Türbesi gibi Türk-İslam mimarisinin

önemli eserleri Karahanlılar  Dönemi’ne ait mimari eserler arasındadır.

—–

Karahanlılar Uygur alfabesini kullanmakla beraber Türkçe’yi resmi dil olarak ilan

etmişlerdir.

Bu dönemde, Türk dili de gelişme imkanı / olanağı bulmuş, Türk – İslam

dönemine  ait ilk edebi eserler, bu dönemde ortaya konmuştur.

Doğu  Karahanlılar  devrinde :

————————————–

1 – Balasagunlu Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig.

(85 başlık altında 6654 beyitten oluşan Kutadgu Bilig, “ kutlu olma,hükümranlık,

siyasi hakimiyet, devlet olma, devletli olma bilgisi , mutluluk bilgisi ” gibi

anlamlara gelmektedir.)

2 – Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügati’t-Türk.

( Türk dilinin sözlüğü . 7500 sözcük  ve  atasözleri, bazı tarihi hikayeler, Türk

boyları, yemek tarifleri ve dönemin Türk dünyasını gösteren bir harita gibi

birçok bilgi bulunur.  .)

3 –  Ahmet Yesevi ‘nin , Kitab-ı Hikmet.

( Bilgiler Kitabı . Yesevi ilke ve öğretileri . )

4 – İmam-ı  Ebü’l-Fütuh Abdülgafur’un ,  Tarih-i Kaşgar.  

adı  ile, Türk dili, edebiyatı, kültürü ve tarihi için çok önemli  eserler yazdılar.

—–

Büyük İslam hukukçu ve alimleri / bilginleri , Karahan’lılar zamanında yetişti.

Bunlardan bazıları şunlardır:

————————————

Burhaneddin  Mergınani . ( 1117 / 1197 Özbekistan . yazar.Fıkıhçı )

Şemsü’l – Eimme Serahsi ( ölüm : 1090 . Hanefi fıkıh alimi.)

Şemsü’l – Eimme Hulvani / Halvani ( ölüm : 1060 . Hanefi fıkıh alimi.)

Ebu Zeyd Debbusi ( ölümü : 1039 . Karşılaştırmalı Hukuk ilminin kurucusu ve

Hanefi fıkıh /  iyice anlayıp bilme  alimi.)

Fahrü’l-İslam Pezdevi ( ölümü : 1089 . Hanefi fıkıh usulü )

Sadrüşşehid . ( ölümü : 1141. Buharalı bir fakih / fıkıh alimi  ve devlet adamı. )

Kaşani . ( ölümü : 1191 . Fergana. Hanefi alimi )

Ömer Nesefi ( 1067 / 1142 . Tarih, hukuk , din alimi )

Siracüddin Uşi. ( ölümü: 1179.Fergana / Kırgızistan. Kelam , hadis )

—–

Şah-i  Türkistan denilen Ahmed Yesevi , Türk Töresi – Türk kültürü  ile  İslam din

kurallarını  harmanlayarak  konar – göçer ve yerleşik yaşama geçmiş  Türk’ler

arasında yayılmasına hizmet etmiş olup, bugün bile, Rusya, Bulgaristan, Çin ve

İran’daki Türk’lerin Türk’lüklerini ve İslam’lıklarını korumalarında etkisi vardır.

Ahmet Yesevi’nin  öğreti ve ilkeleri ile eğitilmiş Horosan Erenleri Dervişler ,

Babalar , Gaziler , Battallar ,Emreler , Alperenler , Ahiler ve Bacıyanlar gittikleri

yörelerde  Türk Töresini ,Türk kültürünü  ve  İslamın  güzelliklerini söylem ve

davranışları ile Türk ve  yabancı toplumlara sunmuşlardır.

—–

* Türk’lerin şehir hayatına geçişi Karahan’lılar devrinde başladığından, şehircilik ve   ev mimarisi gelişti.

* Buhara, Fergana, Merv, Semerkand, Tirmiz ve Ürgenç’te birçok mimari eser yapıldı.

* Türkistan’da ağaç ve taş az olduğundan Karahan’lılar, eserlerini genellikle

kerpiç ve tuğladan yaparlardı.

* İyilik , güzellik ve yararlılık  külliyeleri / yapı bütünlüğü  çok yaygındır.

* Çok kubbeli mescidlerin sütunları tahtadan, yuvarlak veya çok köşeli ,

minareler  ise pişmiş tuğladan yapılırdı.

* Kerpiç ve tuğladan köşe payeli, yazı şeritli, örgülü eserler yapıldı.

* Duvarları çiğ tuğladan örülüp, üstü süslenip , kaymak taşı sıvası ile veya çeşitli

şekillerde kesilmiş süslü, oymalı, kabartmalı, çizgili kiremitler ile kaplanıyordu.

* Cilalı ve sırlı tuğla ve cam  süslemelerinin  getirdiği koyu mavi ve yeşil renkler

ve parlak yüzeyler , Karahan’lı  eserlerinin özellikleridir.

* Saraylar, arklı ve havuzlu bahçeler ve korular içine yapılırdı.

* Karahan’lılar devrinde mescid, cami, türbe, külliye, kervansaray, saray, kale,

köprü ve hamamlar yapılmıştır.

* Camilerin sadece minareleri günümüze  ulaşabilmiştir.

* Türk hat / güzel  yazı  sanatı ,  Karahan’lılar  ile başladı.

————

Kaynakça

————

Reşat Genç, Karahanlı  Devlet Teşkilatı, TTK, Ankara 2002

Diyanet İslam Ansiklopedisi, Karahanlılar XXIV,404-412, Abdülkerim Özaydın

tturkoloji.cu.edur/pdf/muhammet_kemaloglu_karahanlilar.pdf

https://www.kulturportali.gov.tr

https://www.fikir.gen.tr

https://tarihibilgi.org/karahanlilar/

sayistay.gov.tr . ( Divanı İşraf / Yüksek meclis . Minyatür bilgisi. )

Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Ötüken Neşriyat,İstanbul 2003

İlber Ortaylı, Türklerin Tarihi , Timaş Yayınları, İstanbul 2015

—–

Harita : Kronolojim.

Bayrak : Turkosfer .

Karahan’lılar dönemini  detaylı olarak  hazırladım .

Dilediğiniz gibi  kullanabilirsiniz .

İdris Kulaçoğlu . 4.2.2019  21:39 çalışma odam .