8 köşeli yıldız motifi

8 KÖŞELİ YILDIZ

Türkistan yıldızı

———————-

Yıldız motifinin Türk mitolojisinde de önemli bir yeri vardır.

Bir delikanlı olan Ülker ile bir güzel kız olan Zühre’nin karşılaşması ve

birbirlerine aşık olup bu aşkın şiddetinden kar fırtınaları kopardığı söylenir.

“Altay Türklerinde Zühre yıldızının at sürülerinin koruyucusu olduğuna

ve kısrakların doğumunu başlattığına inanılır”

( Bahaeddin  Ögel, 1995, s.212-214).

—–

Zühre yıldızı Selçuklu’da “Erte yıdızı”, Altay Türklerinde “Erte /sabah  Solbanı-

Erte Çolpanı, Tang Solbanı, tang ulduzu” derler.

Anadolu’da sarı yıldız, Ak yıldız, Kanlı yıldız, Sabahyıldızı, Tan yıldızı,

Çobanyıldızı, demir gazık gibi isimler verilmiştir.

Türklerde Zühre yıldızı, parlak ve güzel yıldız, güzellik sembolü

olarak kabul edilir ve kız ismi olarak da verilmektedir.

Bu yıldızlar üzerine oldukça fazla efsaneler, masallar anlatılmış ve türküler

yakılmıştır.

—–

Selçuklu Devletinin  8  köşeli  yıldızı.

Orta Asya’da Türkistan Yıldızı olarak bilinir.

Sekiz köşeli yıldız iki karenin çapraz şekilde üst üste gelmesinden meydana gelir.

Bu kareler Tanrının yer ve gök güçlerine, yani dört köşe-sekiz bucağa, hakim 7

egemen olmasını sembolize etmektedir.

8 rakamı , günümüzde bizim daha çok Selçuklu Yıldızı dediğimiz de aklımıza

gelen bir sembol.

Selçuklular, Anadolu’ya Türklerin girişini daha da hızlandırmanın yanı sıra

bıraktığı eserlerle bir anlamda Anadolu’nun Türk yurdu olmasını sağladı.

Fakat bir bölgenin tam anlamıyla bir milletin izini taşıması sadece topraklara

yerleşmekle olmaz, o bölgede insanların kültürünün sanatının da kalıcı olması

gerekir ki, o topraklar yurt olabilsin.

Selçuklular da Anadolu’da inşa ettikleri anıt niteliğindeki eserlerle Anadolu’nun

Türkleşmesi için çok sağlam ve başarılı bir temel attılar.

Özellikle mimari, kültür ve sanat alanlarında bırakılan bu eserler Anadolu’nun

Türk Tarihi açısından temelini oluşturdular.

—–

Selçukluların inşa ettiği darüşşifa / sağlık yurdu , medrese / eğitim yerleri , cami,

türbe, kervansaray , taç kapılarda , şadırvanlarda , tavan , cam , halı ve kilim

süslemelerinde gibi birçok yapıda özellikle taş malzemeyi kullanmayı seçtiler  ve

bunların  üzerine de geometrik motifler işlediler.

Bunlarda kazayağı gibi eski Türklerin yaşamını yansıtan  GökTanrı inancı  kökenli

bir çok süslemenin yanı sıra hepimizin İsrail bayrağındaki altı köşeli yıldız yani

Davud Yıldızı ya da Süleyman Mührü ile karıştırdığımız sekiz köşeli iç içe geçmiş

iki  kareden oluşan Selçuklu Yıldızı çok önemli bir yere sahiptir.

Anadolu’da biz bunu Selçuklu Yıldızı olarak bilirken, Orta Asya’da Türkistan

Yıldızı olarak bilinir.

—–

Türkmenistan, Kazakistan ve Azerbaycan’da mimari eserlerde sekiz köşeli

yıldız ve dört köşeli şekillerden oluşan kompozisyonlar işlenmiştir.

Birkaç örnek verecek olursak ;

Ahmet Yesevi Türbesi’nde, Beyşehir Kubad Abad Sarayı çinilerinde, Konya

Alaeddin (Kılıç Aslan)Köşkü çinilerinde, Sivas’ta Divriği Ulu Camii ve Şifahanesi

ile  Gök Medrese taç kapısının sağında ve solunda, sekiz köşeli yıldız ile dört

köşeli motifler kullanılmıştır.

—–

Bu kadim / eski  sanatların Tarihi, Türklerin Ata yurdu Altay Dağları Pazırık

Kurganlarından çıkan, mö. beşinci ile üçüncü yüzyıllara tarihlendirilen, Asya

Hunlarına ait, gelişmiş tekniğe sahip halı, kilim, keçe buluntuları, St.

Petersburg’daki Ermitaj Müzesinde sergilenmektedir

(Deniz.2000,s.19-20)

—–

İslamiyet’te ise 8 cennetin olduğu ve 8 köşeli yıldızın da 8 cennet kapısını

simgelediği söylenir.

Bu sekiz cennet insanın iyi huylar edinmesiyle kazanılmaktadır. Bu huyları

edinenler sekiz mertebeyi kazanarak Cennet kazanmaktadır.

—–

Anadolu Selçuklu Devleti’nin en önemli şehirlerinden olan Konya, Sivas, Kayseri,

Erzurum, Antalya başta olmak üzere Anadolu’nun her yerinde bu sembolün

olduğu yapılara rastlamak  olasıdır.

İç içe geçen iki kareden oluşan Selçuklu yıldızının her bir ucu bir erdemi

simgeler.

Bunlar sırasıyla;

Merhamet / acıma , Şefkat / sevgi ve ilgi , Sabretmek, Doğruluk, Sır Tutmak,

Sadakat / bağlılık , Cömertlik / eli açıklık  ve Rabbine Şükretmektir.

—–

Her milletin kültüründe belirli dönemlerinin simgesi olan semboller / simgeler

vardır. Selçuklu yıldızı da 11. ve 13. yüzyıllar arasında Anadolu’da hüküm süren

/ egemen olan Anadolu Selçuklularının bize bıraktığı en önemli miraslardan

biridir.

Osmanlılar da bu kullanımı  yapılarında  devam ettirdiler.

3. selim tahta çıktıktan sonra (1774) kullanılan  Türk bayrağının üzerinde

bulunan 8 köşeli  yıldız vardır.

Bazı süslemelerde 8 köşeli yıldız olarak karşımıza çıkarken, Osmanlı dönemi

türbelerine baktığımızda sadece Osman Gazi ve 1. Mehmet (Çelebi)’in

türbelerinin – yani birinci ve ikinci kurucu olarak nitelendirebileceğimiz

padişahların – sekizgen olduğunu görüyoruz.

—–

30  farklı sembol / simge  içeren Osmanlı  armasınında  Selçuklu yıldızının

kültürel anlamda ne kadar kıymetli / değerli – önemli ve süreklilik arz eden bir

sembol / simge olduğunun en önemli göstergelerinden biridir.

—–

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün kabrinin

etrafında bulunan mermer de sekizgendir.

——

Osmanlı’nın son dönemlerinde ve günümüzde bile sivil mimaride, Selçuklu

yıldızının evlerde sıklıkla kullanıldığını görürüz.

Özellikle tavanlarda, duvarlarda gerek kabartma gerekse işleme olarak

karşımıza mutlaka çıkar. Görsellik olarak da ayrı bir güzellik katmaktadır.

—–

Sümerlerin gökyüzünde venüs’ün hareketlerini gözlemlemeleriyle oluşturulmuş

bir semboldür ve aynı zamanda onun sekiz senelik döngüsünü tanımlamaktadır.

—–

Günümüzde Türk Dünyasının en önemli sembollerinden / simgelerinden birisi

diyebileceğimiz bu yıldızı Türmenistan Devlet Armasında ve Bayrağında,

Azerbaycan Devlet Armasında ve Bayrağında, T.C. Emniyet Genel Müdürlüğü

armasında ve daha birçok yerde görebiliyoruz.

Azerbaycan bayrağındaki 8 köşeli yıldız ‘’ zafer ‘’ anlamındadır.

Selçuklu yıldızı demek Türk demektir.

—–

Ayrıca Türk tarihindeki devletlerin sikkelerinde, ak ve al sancak-bayraklarında

da daima hilal ve altı, sekiz ve on altı şualı-köşeli yıldızlar yer almıştır.

Üçüncü Selim döneminde sekiz şualı-köşeli yıldız olması karara bağlanmıştır.

Özellikle donanma ve beylik gemilerin sancaklarındaüç hilal veya tek hilal

ortasında sekiz şualı-köşeli yıldız yer alıyordu.

Bayraklarda yıldızların beş şualı-köşeliye dönüşmesi Padişah Abdülmecid

zamanına rastlar.

(Kurtoğlu, 1992, s.111,120, 126. Şekil: 47-90, 100-101).

———–

Ek bilgi :

———–

6 köşeli yıldız .

6 köşeli yıldızlı / iç içe geçmiş üçgen  sancak Barbaros Hayreddin Paşa’nın

sancağıdır.

Özellikle Hz. Süleyman bu sembol ile dünyaya hükmetmiştir.Hz. Davut’da bu

sembolü  kullanmıştır.

Müslüman denizcilerin armaların da ve Padişah ve eşlerinin giydikleri tılsımlı ya

da şifalı diye hitap edilen gömleklerde dahi kullanılmıştır. Öyle ki, dediğimiz gibi

Osmanlılardan önce de birçok Türk devleti bu simgeyi kullanmışlardır.

Antalya ve çevresine yerleşen Teke Türkmenleri’nden dolayı bu bölgenin adı

Teke Sancağı olarak isimlendirilmiş ve 14.5.1373  de Teke Beyi Mehmet Bey,

Antalya burçlarına beyaz zemin üzerine kırmızı altı köşeli yıldız ve uçlarında

Müslüman Türk’leri de betimleyen altı adet hilal ekleyerek ve bayrak ucunda

kutsallığı ve göksel ışığı betimleyen çift şerit eklenmiş Hazar Bayrağı’nı asmıştır.

Teke Beyliği Sancağı , Candaroğulları beyliği bayrağı , Karamanoğulları beyliği

bayrağında da vardır.

Anadolu Selçukluları, Artukoğulları ve  İlhanlılar’ın eserlerinde özellikle

kubbelerin kilit taşlarında sık rastlanır.

Osmanlılar’da ise başta hamam kubbe delikleri olmak üzere mezar taşları, cami

tezyinatları / süsleri , padişah gömlekleri, sancaklar, anıtlar ve kemer kilit

taşlarıyla çini, seramik gibi mimariyi ilgilendiren hususlarda, mutfak eşyalarında,

çeşmelerde, sebillerde, madeni paralarda, giyim eşyaları ve takılarda

kullanılmıştır.

Barbaros Hayreddin Paşa’nın, “rüzgara hükmedebilmek maksadıyla” sancağına

Mühr-ü Süleyman motifi nakşettirmesi / işletmesi de bu geleneğin bir

sonucudur.

————–

Kaynakça

————–

Çeşitli gezilerimde gözlemlerim.

https://www.rehbername.com/…/sekiz-koseli-selcuklu…

https://tr.pinterest.com

https://eksisozluk.com

Ögel, 1995, s.212-214

Kurtoğlu, 1992, s.111, 120, 126. Şekil: 47-90, 100-101.

Geniş bilgi ve halı , kilim  örnekleri için Aysen Soysaldı . Türklerde yıldız motifi . https://www.kulturportali.gov.tr. Adresine bakınız .

Resim : Rehbername.com dan alınmıştır.

İdris Kulaçoğlu. 25.4.2021 çalışma odam. 01:30