İBN- İ HEYSEM

(1.7.965 Basra

/ 6.3. 1039 – 1040 Kahire )

——————

Optik  ,  doğa ve gök , matematik, fizik, mühendislik, astronomi , metalurji  bilimci .

Optik ilminin kurucusu .

Batı dünyasında Al-Hazin / Hazine  veya El-Hazan / sonbahar diye bilinir.

İbn-i Heysem’in ismi orta çağ metinlerinde ise “ Avenetan ” veya

“ Avennathan ” diye geçiyor.

Heysem : Toy kuşunun yavrusu. Tavşancıl yavrusu. Akbaba yavrusu. Kurt

Yavrusu . ( nnd sözlük ) İ.K

—-

Asıl adı Ebu Ali  el-Hasan  bin el-Hasan veya Hüseyin olan İbni Heysem 91.7.965 de  Basra’da doğdu. Çarpıcı bir zekaya , keskin bir görüşe , güçlü bir

anlayış ve karşılaştırmalı çalışma  yeteneğine  sahipti .

İbni Heysem ilme çok düşkündü.

—-

İbn-i Heysem , felsefeyi / düşünce üretmeyi bütün ilimlerin temeli olarak kabul eder. Felsefeyi diğer ilimlerin temeline koyması, doğa ilimlerinde başarılı olmasını sağlamıştır.

Heysem, evrenin gizemli bileşenleri üzerine düşünen farklı bir alimdi.

Temel fizik sorularına yoğunlaştı ama aklını en çok kurcalayan şey, ışık ve görme

ilişkisiydi. Bu ilişkiyi matematik ve geometri kullanarak açıklayabilme ihtimali

zihnini  / aklını sürekli meşgul ediyordu. Sonunda modern optik bilimine açılacak bir dizi  deneye girişti.

—-  

Onun anlayışına göre  bilim ;   

‘’ Tam anlamıyla, olgunun bağlı bulunduğu kanunları, gözlem ve deneyin sağladığı ışık altında matematiksel olarak ifade etme etkinliğidir.

Bilginin ,  sağlamlığa  ve  tartışmazlık statüsüne / değergesine  ulaşmasını ise ancak konunun bir yöntemle  ele alınmasıyla sağlanacağını ve konunun mutlaka olgusal ve matematiksel boyutlarını dikkate almak gerektiğini açıkça vurgulamaktadır. ‘’

—-

Ünlü yapıtı Kitab el-Menazır / Görüntüler  Kitabı , bu tavra bağlı kalınarak hazırlanmış önemli bir çalışmadır. Burada tümevarım ve tümdengelim akıl yürütme teknikleri çok ciddi ve dikkatli bir biçimde deneysel kanıtlamanın ışığında kullanılmıştır.

—-

Kitab el-Menazır ışığın doğası hakkında felsefi bir tez / bilimsel öngörü değil, onun özelliklerini matematiksel ve deneysel olarak araştıran bilimsel bir incelemedir.

Bu kitabın en belirgin özelliği otoritelere bağlanmadan, tamamen deneysel, matematiksel ve tümevarımsal akıl yürütmeye dayanan tartışmalardan oluşturulmuş olmasıdır.

—-

Her daim / zaman  bilginin ve gerçeğin peşinde oldum ve Yaradana yakın olmak ve aydınlığa kavuşma söz konusu olduğunda, bilginin ve gerçeğin peşinde olmaktan daha iyi bir yol olmadığına inandım.

—-

İbn-i  Heysem , optik alanındaki çalışmalarıyla bu bilimi kökten değiştirmiştir.

—-

Matematiksel incelemeye dayanan yaklaşımı ve yaptığı son derece özenli ve ayrıntılı deneylerle modern anlamda bir matematiksel fizik çalışmasını gerçekleştirmiştir.

Bugün bile matematikte  karışık – çapraşık  sayılan bir çok sorunu   dört dereceli denklemle çözüme kavuşturmuştur.

Geleneksel bilimsel çalışma modeli için çok yeni olan bu yaklaşımının sonucunda, optik konusu, kapsamı, ilkeleri ve kuralları belirlenmiş bir bilim haline / konumuna  gelmiştir.

—-

İbni  Heysem, kendisinden önceki bilgilere dayanarak ve yaptığı yeni deneylerle, ışığın doğrusal yayılımı, gölgelerin özellikleri, karanlık oda, yansıma, kırılma, gökkuşağı ve halenin oluşumu gibi pek çok temel optik olguyu, niceliksel fiziğin bugün yaptığı anlamda matematiğe dayandırarak incelemiş ve yorumlamıştır. Optik çalışmalarını şu başlıklar altında özetlememiz mümkündür / olasıdır.

———————-

A –  Işık ve Kaynağı

———————

1. Işık, kendisi ışık kaynağı olan nesnelerde (güneş gibi), nesnenin üzerindeki her noktadan karşısındaki bütün yönlere doğru, doğrusal olarak yayılır.

 2. Işık, kendisi ışık kaynağı olan nesnelerin özniteliğidir. Bu nesnelere birincil ışık kaynakları ve bunlardan yayılan ışığa da birincil ışık adı verilir.

 3. Kendisi ışık kaynağı olmayan nesnelerin (ay gibi) ışığına ise ikincil ışık denir.

 4. Görme nesnelerden gelen ışık ve renk etkisiyle oluşur.

—————

B –   Yansıma

—————

İbni  Heysem yansımada üç ana hareketin olduğunu söyler.

1 – Işığın ayna yüzeyine dik . ( ışık geldiği gibi geri yansır )

2 – Teğet. ( yoluna  düz devam eder )

3 – Herhangi bir açıyla gelmesi durumudur.(ışık geliş açısına eşit şekilde yansır.)

————–

 C – Kırılma

————–

Ona göre ışık saydam nesnelerde çok büyük bir hızla hareket eder ve ışığın hızı az yoğun olan ortamlarda çok yoğun ortamlara göre daha yüksektir.

Daha fazla yoğunluk daha fazla direnç demektir. Ancak bu direnç, hareketi bütünüyle etkisiz hale getirecek kadar büyük değilse, o zaman harekette yalnızca zayıflama söz konusu olur.

Bu gözlemleri sonucunda İbni  Heysem, ışığın geçmesine izin veren saydam ve engelleyen opak ortamlarda hızın azaldığını, opaklığın arttığı oranda da normale doğru büküldüğünü belirleyebilmiştir.

—-

Bağdat’ta öğrenim gördü.

Felsefe, tip, astronomi ve matematik okudu. Kindi, Razi, Huneyn, Fergani, Battani, Bozcani gibi kendinden önce yaşamış Doğulu filozof ve bilginlerin eserlerini inceledi.

Bağdat’ta üne kavuşan İbni Heysem asıl namını  Mısır’da ulaştı. Çalışmalarını burada yaptı.

Fatımilerden  El-Hakim’in hizmetinde bulundu.

Doğulu astronom ve matematikçilerin en ünlülerinden biriydi .

200 civarında eser verdikten sonra Kahire’de öldü.

—-

Ord. Prof. İsmail Hakkı İzmirli ( 1869 / 1956  Düşünür , dinler tarihi araştırmacısı) ,  

İbni Heysem’den söz ederken onun çok zeki bir insan, büyük bir matematikçi ve fen bilgini olduğunu söyler  ve  zamanında  matematikte hiç bir kimse ona ulaşamamıştı,” der.

—-

Prof. Muhammed  Abdüsselam Altunayak ( 1926 / 1996  Pakistanlı Kuramcı fizikçi )ise onun, çağının olduğu kadar bütün çağların en büyük fizikçilerinden biri olduğunu belirtir.

—-

Dr. M. Cemalettin efendi’ye göre o (1848 / 1919 Osmanlı Şeyhülislamı ve hukukcusu ;

‘’ İbni Sina ( 980 / 1037 Doktor – astranom – düşünür – yazar )ve

Beyrani / Buruni ’den sonra ( 973 / 1048 Gökbilim, matematik, doğa bilimleri, astroloji, coğrafya ve tarihçi )  İslam dünyasının en büyük fizikçisidir. Hatta, Onu İslam dünyasının en büyük fizikçisi sayabiliriz ” der.

—-

Başta fizik olmak üzere matematik, astronomi / gök bilimi , coğrafya, tıp ve felsefe / düşünce üretme  dalında önemli hizmetleri olan İbni Heysem, bir çok batılı bilgine öncülük etmiştir.

—-

 İbni  Heysem’in   en büyük  çalışması  1020  yılında yazdığı   KİTABÜ’L  – MENAZIR  / GÖRÜNTÜLER  KİTABI ‘ dır .

Eserinde,   optik ilminin temellerini attı.

—-

Dr. Sigrid Hunke’ye  (  26.4. 1913 / 15.6.1999  Alman felsefe doktorudur. )   göre  İbni  Heysem   ,  IŞINLARIN  KIRILMASI  tasarımı  ile  bir devir açmıştı.

—-

Henry  Suter’e  (  9 .Mart. 1841 /  31.7.1918 )   göre ise , onun  ışıkta ilgili çalışmaları en az altı yüz sene

Avrupalılar  üzerinde etkili olmuştur.

—-

Fermat’tan (1601-1665) önce “ EN  AZ  ZAMAN  İLKESİ  ‘’ ni saptamıştır .

İlke , ışının en kısa, en kolay ve en hızlı yolu  seçmesi ile  ilgilidir.

—-

İbni  Heysem’in  ortaya attığı bir kısım  tasarımlar , buluşlar,Isaac  Newton  

( 25.12.1642 / 20.3.1726  İngiliz matematikçi , gök bilimci, ilahiyatçı ve fizikçi )

 tarafından yeniden gündeme  getirildi.

‘’ Birinci Hareket Kanunu ” denilen “ ATALET  KANUNU ‘’ dur.

 İbni Heysem, Newton`dan daha önce bu kanunu, ışık parçacıklarının iki ortam arasındaki bir yüzeyden  diğerine  kuvvetlerin  dikdörtgen  kanununa uygun şekilde geçtiklerinde yaptıkları hareket olarak açıklamıştı.

O kırılma yüzeyinde dikdörtgeni  uyguladığı halde , sinüs fonksiyonları yerine kirişleri kullandığı için de Snell  Kanunu’nu keşfedememiştir.

—-

Adıyla anılan  AL  – HAZEN  probleminin keşfi / buluşu ona aittir.

O belirli bir uzaklıktan diğer bir cisimde gerçekleşen yansımayı  küresel bir ayna içerisinde noktası noktasına  saptamış , Al-Hazen problemini ortaya atmıştı. Böylece matematikteki üstün kabiliyetini de sergilemiştir.

—-

İbni  Heysem ,  küresel, içbükey, parabolik /  konik / dış bükey  aynalar, büyüteçlerden ışığın yansıması ve geçişiyle ilgili çalışmalarını  matematik  formüllere oturtmuştur.

İçbükey  aynalarda ışığı bir noktaya toplama deneyleri  bugün bile güneş

ışınlarıyla çalışan  laboratuvarların yapımına kaynak olmuştur.

—-

Kürede ışınların yansımasıyla ilgili tasarım  ve deneyleri onun bu daldaki üstünlüğünün apaçık  belgeleri niteliğindedir.

İbni Heysem, büyüteçler üzerindeki deneylerinde  büyütücü merceklerin  ilkelerini  yakalama noktasına gelmişti. Avrupalılar mikroskop ve teleskobu  keşfederken onun çalışmalarından faydalanmışlardır.

—-

İbni  Heysem , ışığın kırılmasını atom ve molekül  teorisine dayandırmıştı.  ışığın prizmadan geçerken kırılmasını açıklarken molekül  teorisi üzerinde durmuştur. Öklid, bu geçişte ışığın hızının kesildiğini ve bunun açılarla doğru orantılı olduğunu söylediği  halde o, bunun açıların sinüsleri ve malzemenin yoğunluğuyla orantılı olduğunu savunuyordu.

—-

Bu daldaki çalışmalarıdır ki onu FİZİK  BABASI , hatta kurucusu denecek derecede yükseltiyor, yüzyıllarca ilim dünyasına ışık tutuyordu.

Bu büyük fizikçi , ışığın su ve havada kırılması üzerinde de durdu.

Şeffaf cisimlerde yansımasını kanunlara bağladı.

Yansımanın ikinci kanununu  ilk defa keşfeden o oldu.

Bu kanun, gelen ışığın  normal ve yansıyan ışınla aynı düzlem üzerinde olduğu esasına dayanıyordu.

İbni Heysem suya batırılmış silindirler üzerinde de çalıştı, deneyler yaptı.

—-

Şimdiye kadar fotoğraf makinası ve karanlık odayla ilgili bir çok çalışma yapılmıştır.

Fakat bugün kesin olarak bilinmektedir ki, fotoğraf makinalarında kullanılan ve onun keşfine temel olan esaslar İbni Heysem’e aittir.

—-

KARANLIK  ODAYI ,  ilk defa kullanan  Levi ben Gerson (1288-1344) değil, İbni Heysem’dir !

—-

İbni Heysem , Doğayı , Allah’ın bir sanatı olarak görür.

Onda yapılan incelemelerin  Marifetullahı  / Allah’ı tanıma ve ona imanı  artıracağını söyler. Bu konuda Menazır’ında  şöyle der:

—-

“ Biz bu yolla kalbimizin rahatlayacağı Hakk’a ulaşacağız. Basamak  basamak  hedefe doğru giderken kesin bilgiye varırız. “

Her türlü kuşku  ve karşı çıkışın  yok olduğu, eleştirinin bulunmadığı  noktaya çıkacağız.

” Bu duygu ve düşünce içerisinde ilimlere bakan İbni Heysem  ilmi , ibadet duygusuyla ele alabilmiş bir ilim adamıdır.

—-

İbni  Heysem , fizikle büyük bağıntısı olan astronomi dalında da hizmetlerde  bulundu. Güneş tutulmasıyla ilgili koyduğu  yöntem  bugün bile kullanılmaktadır.

İbni Heysem, güneş ve ayın görünümleri üzerinde gözlemler yaptı. Ufka yaklaştıklarında büyük görünmelerinin sebeplerini açıkladı. Bunda atmosferin rolü olduğunu söylüyordu. Güneş, ufkun 19 derece altındayken ışınlarının bize atmosferik bir kırılma ile geldiğini belirtir .

—-

Ayrıca atmosferin ağırlık ve yoğunluğunun cisimler üzerindeki etkilerini inceledi, maddelerin ağırlıklarına etki  ettiğini  saptadı .

Havanın  yoğunluğuyla  ışığın kırılması arasındaki  ilişkileri  inceledi .

Doğru  orantılı  olduğunu ortaya koydu. Hava yoğunluğunun yükseklikte değiştiğini de keşfetti / buldu.

—-

Galilei ise (15.2.1564 / 8.1.1642 İtalyan fizikçi , gök bilimci  , matematikçi )  onun araştırdığı kanunlara  dayanarak yıldızları gözler önüne sererken   teleskobu  keşfetmiştir.

—-

Avrupalı bilginler, “ Galilei teleskobunun arkasında İbni Heysem’in büyük gölgesi durur . ” demekten çekinmezler.

Çünkü Johannes  Kepler’in ( 1571 / 1630  Alman  gök bilimci – matematikçi ve astraloğu ) nun  gayretlerinin / uğraşının  temelinde  İbni Heysem’in eserleri vardı.

—-

İbni Heysem  doğulu ve  batılı bir çok bilgini etkiledi.

Eserleri yüzyıllarca kaynak kabul edildi.

Roger Bacon’dan ( 1220 / 1292 İngiliz bilim insanı ),

Johannes Kepler ( 1571 / 1630  Alman  gök bilimci – matematikçi ve astraloğu ),   

Galileo  (15.2.1564 / 8.1.1642 İtalyan fizikçi , gök bilimci  , matematikçi ),

Newton ( 1643 / 1727 İngiliz Fizik – matematik – astranom – düşünce insanı ), Descartes ( 1596 / 1650 Fransız  matematikçi – düşünür ),

Gottfried  Wilhelm Leibniz ( 1646 / 1716 , Alman matematikçi, filozof, hukukçu.)

İmmanuel  Kant ( 1724 / 1804 Alman düşünce insanı ) ,

Vitello,

Leonardo da Vinci ( 1452 / 1519 filozofu – düşünürü, astronomu, mimarı, mühendisi, mucidi, matematikçisi, anatomisti, müzisyeni, heykeltıraşı, botanisti, jeoloğu, kartografı, yazarı ve ressamıdır)  ’ye kadar birçok bilgin ondan faydalandı.

Roger Bacon derslerini onun ünlü eseri  Kitab el-Menazır’dan  verirdi.

Aslına bakılırsa o, deney metodunu ilme kazandıran ilk kişi değil, onu Batıya aktaran bir ilim adamıydı.

—-

İbni Heysem  ve diğer İslam bilginlerinin eserlerine o derece bağlıydı ki, onun bu halini gören öğrencileri,  “Bacon Müslüman oldu” demekten kendilerini alamamışlardı.

Bu cesaretli  ilim adamı, İslam bilginlerinin o derece etkisi   altında kalmıştı ki, gerçekleri açıkça savunmaktan çekinmemiş, senelerce manastır zindanlarında kalmayı bile göze almıştı.

—-

 İbni Heysem, cebir ve geometriyle ilgili bir kısım yenilikler ortaya koydu. Bunları kurallara bağladı. Geometriyi  mantığa uygulayan ilk bilgindir.

Geometride kullanılan “ analiz / çözümleme  ” ve “ sentez / birleştirme – bireşim – yapım  ” yöntemleri konusunda da Makale fi Tahlil ve Terkip adlı bir çalışma kaleme almıştır.

—-

İbni  Heysem ,  geometride de üstadtı .  

Öklid’i ( mö 330 / mö 275 Yunan  matematik ve geometrici  ) inceden inceye araştırdı. Onun beşinci  postülasını / ispat edilmeye gerek duyulmadan doğru kabul edilen önermesini     çözümleyende  o oldu.

Bu, yüzyıllar sonra 18. yüzyılda  Johann Heinrich  Lambert tarafından ( 1728 / 1777 Alman fizikçi, matematikçi ve gökbilimcidir )  yeniden çözümlenecek ve  

“ Lambert Yamuğu” adıyla anılacaktı. Geometriye ‘’ radikal akis teoremi / Köklü yansıma   önermesi ‘’ denilen teoremi de kazandıran o oldu.

—-

İbni  Heysem , aynı zamanda bir doktordu da. Gözün tam olarak, hem de ilk defa anatomisini vermiştir. Müziğin insanlarla hayvanlar üzerindeki tesirlerini araştırmış, müzikle tedavi  usulünü uygulamıştır.

———-

Eserleri

———-

1 –  Kitâbü’l-Menâzır  / Görüntüler  Kitabı :

Eserin el yazma  tıpkı basımlarından  birisi Kemaleddin  Farisi’nin  Tenkihu’l-Menâzır’ındandır. İstanbul’da Fatih, Topkapı Sarayı ve Ayasofya kütüphanelerinde de birer el yazma  tıpkı basımları  bulunmaktadır.

Kitâbüt’l-Menâzır tam 600 sene  özellikle ışıkla  ilgili tasarım  ve hesaplar konusunda daima kaynak kitap olagelmiştir.

—-

2 –  Kitâbü’l-Azlâl  / Gölgelerin nitelikleri Kitâbı :

Ay ve Güneşin tutulmalarını  konu edinmektedir.

—-

3 –  Kitâbün fi Merüyâ’l-Muhrika  / Yakan Aynalar Kitabı :

Bu eserinde verdiği bilgiler eski Yunanlı bilginlerin verdiği bilgilerle karşılaştırılmayacak  derecede kat kat  fazla ve üstündür.

4 – İbni   Heysem’in  Avrupa dillerine ilk çevrilen  eseri  şafak ve gün ağarması  üzerine yazdığı kitabıdır. Gerard de Cremona tarafından tercüme edilen bu eser 1542’de, aynca Bale şehrinde 1572 yılında neşredilmiştir.

5 – Parabolik Aynalar Üzerine

6 – Küresel Aynalar Üzerine

7 – Mercekler Üzerine

8 – Gökkuşağı ve Hale Üzerine

9 – Işık Üzerine

10 –  Tutulma Üzerine

11 – Yıldızların Işığı Üzerine

12 – Öklit  ve Batlamyus’un Optik Bilgisinin Analizi

13 –  Archimedes’in Küre ve Silindir’i Üzerine

14 –  Apollonius’un Conica’sı Üzerine

Eserleri başta Latince olmak üzere diğer Batı dillerine çevrilmiştir.

————

Kaynakça

————

popsci.com.tr

muhendistan.com/

islamansiklopedisi.org.tr

İdris Kulaçoğlu . 27.1.2019 11:00 çalışma odam .