ÇAĞRI BEY

( Selçuklular )

( 990 / 1060 )

( 20.12.987 / 16.7.1059 )

——————

Oğuz Yabgu Devletinde  sübaşı / ordu komutanı  görevinde bulunan Selçuk Bey’in torunudur.

Selçuk Bey ( 960 / 1009 ) , Oğuz’un Kınık boyundandır .

Ünvanı ‘’ el-Melikü’l-gazi ‘’ dir.

—                                                             

Çağrı ‘nın babası : Mikail Bey.

Büyük babası : Selçuk Bey.

Büyük büyük babası : Dukak Bey . ( ölümü 977 veya 978 . Dukan Bey öldüğünde Selçuk Bey 17 – 18 yaşlarında imiş . )

(Hamidüddin Muhammed Mirhand b. Burhaniddin Havendşah b. Kemaliddin Mahmud Herevi (ö. 1498). Timurlular devri tarihçisi. Müellif / yazar  İSMAİL AKA.  Mirhand, 4 cilt, s 235-236)

—–

( Oğuz Yabguluğu Devletinde  etkili  bir devlet adamı ve asker olarak öne çıkan Dukak Bey ,  becerileri nedeniyle ” TEMÜR  YALIĞ  / DEMİR  YAYLI ” lakabıyla –  takma ismi – unvanı  ile bilinmektedir. Selçuk Bey isimli bir oğlu ve  Arslan Yabgu, Musa Yabgu, Mikail isimli torunları var. )

—–

Çağrı Bey / Davut ,  Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey’in ağabeyidir.

( 3 yaş büyüktür. )

Çağrı, Türk geleneğindeki üç efsanevi kuştan biridir.

(Çağrı kuşu .  Doğan veya Boz doğan anlamına gelir.

Divan-ı Lügati’t-Türk’te  Çağrı: doğan kuşu, çakır kuşu anlamında yazılmıştır.)

—-

Çocukları : Alpaslan , Ahmed Kavurt .Yakuti . Osman, Behramşah ve Süleyman adında oğulları  ve  4 kızı vardı.

—-

Çağrı Bey’in ve Tuğrul  Bey ‘lerin yaşamları  Selçuklular Tarihi ’nin ayrılmaz bir parçasıdır.

—- 

Tarihçi Beyheki  ve Gerdizi onu daima Davud ismiyle anmışlardır.

Tuğrul Bey’le devleti ortak yönetmişlerdir. Horasan Melikliği yapmıştır.

—-

Çağrı Bey ve Tuğrul Bey  her zaman birbirlerine  yardımcı oldular.

—-

Selçuk Bey’in  1009 da  ölümünden sonra ailenin başına töre gereğince büyük evlat / oğlu olarak Arslan Yabgu geçti.

—-

Gazneli Mahmud tarafından Hindistan’da Kalincar Kalesi’nde hapsedilen Selçuk Bey’in oğlu Arslan Yabgu’nun Tuğrul ve Çağrı  Beylere ;

“ Yeğenlerim Hükümdarlık peşinde koşmaya devam etsinler zira bu padişah (Gazneli Mahmud) köle oğludur, soyu sopu yoktur, devlet böyle adamlara bırakılamaz. ”

diye haber göndermesi (Ravendi , 1, s 90) onun Mahmud’un hükümdarlık için yeterli görmediğini gösterir. 

—-

Babaları Mikail’e bağlı küçük bir Türkmen (Oğuz) grubunun başında bulunan Çağrı Bey ile Tuğrul Bey Arslan Yabgu’ya zayıf bir bağla bağlı bulunuyorlardı.

—-

Çağrı ve Tuğrul beyler, kendilerine bağlı Türkmen topluluğu ile amcaları Yusuf Yınal / İnal ve Musa  İnanç beylerle birlikte, daha önce, Samaniler’e yaptıkları yardım karşılığında aile reisi Arslan Yabgu’ya verilen Buhara’ya bağlı Nur kasabasına gelip orayı yurt tutmuşlardı.

—-

* Davud Çağrı Bey, kardeşi Tuğrul Bey ile birlikte bütün İran ve yakın doğu ülkesini ele geçirmiş , Türkleri fatih bir millet olarak bir araya toplamak ve Anadolu kapılarının tam anlamıyla İslamiyete açılmasını sağlamak suretiyle Türklüğe ve İslamiyete pek büyük bir hizmet yapmıştır.

* Büyük Selçuklu Devleti ve medeniyetinin, daha sonra da Osmanlı Devletinin kurularak, İslamiyetin ta Viyana kapılarına kadar ulaşmasına pek sağlam bir zemin / kaide hazırlamışlardır.

* Kaynaklar, Çağrı Beyin çok adil, yumuşak ve  güzel huylu, erdemli , dindar ve merhametli bir alperen / yiğit  olduğunda  birleşmişlerdir.

—-

999  da , Samaniler’in başkenti Buhara, Gazneliler ve Karahanlılar’ın işbirliği sonucunda  düştü.

Samaniler’den İsmail Muntasır, Arslan Yabgu ile birlikte bir süre daha uğraş verdiysede , Arslan Yabgu daha sonra Karahanlı İlig Han Nasr’ın tarafına geçmişti.

İsmail öldürülünce  Samniler  tarih sahnesinden çekilmiş oldu.

Arslan Yabgu’nun bu siyasi manevrası kendisine yeni bir yandaş  bulduğu anlamına geliyordu.

1007 veya 1009 tarihinde Selçuk Bey’in  ölümüyle birlikte Cend’de kalamayan Çağrı ve Tuğrul Bey’ler , amcaları Musa  Yabgu’nun  yanına Maveraünnehir’e gelmişlerdi.

( Musa Yabgu’nun 3 oğlu var. Hasan /  Ebu Ali Hasan , Yasaf / Yusuf ve Börü / Kara Aslan Börü‘dür. ) dergipark.com.tr.

Karahanlılar Devleti içindeki iktidar uğraşlarında  taraf olmak durumunda kalan Selçuklular, özellikle de Çağrı ve Tuğrul Bey, Arslan Yabgu ile olan  anlaşmasını sonlandıran İlig Han Nasr’ın hedefi haline gelmişlerdi.

Bu da Çağrı ve Tuğrul’un Karahanlı Harun Buğra Han’ın hizmetine girmesine neden oldu.

Ancak iki taraf arasındaki güvensizlik, Harun Buğra Han’ın Tuğrul Bey’i yakalayarak hapsetmesiyle sonuçlandı.

Kardeşini kurtarmak üzere harekete geçen Çağrı Bey, bu sayede ilk büyük askeri başarısını kazanmış olacaktı.

Bunun bir diğer anlamı tekrar Maveraünnehir’e dönmeleri gerektiği anlamına geliyordu.

—-

1016 da , Maveraünnehr’den Bizans ülkeleri üzerine savaşa çıktı.

Horasan bölgesine gelerek oradaki Türkmenleri etrafına topladı.

Buradan Irak-ı Acem bölgesine geçerek Bizans’a bağlı Ermeni Vaspurakan ve Ani krallıkları ile Azerbaycan’da  savaşlar  yaptı.

1016’dan, 1022 senesine kadar altı yıl boyunca Bizans hududunda Ermeni ve Hıristiyan Gürcü krallıklarıyle savaştı.

Birçok savaşlar ve savaş malları kazanan  Çağrı Bey, Gazneliler’in takibine uğramamak için askerlerini tüccar kılığına sokmuş ve bu şekilde Horasan Valisi Arslan Cazib’in saldırısından kurtulabilmişti.

Buhara yakınlarında kardeşi Tuğrul’a haber göndererek geri döndüğünü bildirerek yaptıkları görüşmede ona şu raporu sunmuştu:

—-

“ Bizim burada Karahanlılar ve Gazneliler ile uğraş vermemiz olası değil.

Batıya  / Horasan, Azerbaycan ve Doğu Anadolu’ ya  gidelim, çünkü oralarda bize karşı koyabilecek güçte devlet yoktur.”

—-

1025 de , Maveraünnehr’e geçen Sultan Mahmud Gaznevi ile Karahanlı Hükümdarı Yusuf Kadir Han Semerkand yakınlarında bir görüşme yaptılar. 

Bu görüşmede ;

* Ali Tegin’in egemenliğine  son verilmesi.

* Arslan Yabgu’nun bertaraf edilmesi.

* Başıboş kalan Türkmenler’in de Horasan’a nakledilmeleri / gönderilmeleri kararı çıktı.

Karar  sonucunda  Selçuklu ailesinin ve Türkmenlerin  lideri durumundaki Arslan Yabgu, Gazneli Mahmud tarafından esir edilerek Hindistan’daki Kalincar kalesine hapsedildi.

Bu durum Çağrı ve Tuğrul Bey’e Selçuklular’ın yeni lideri olma yolunu açacaktı.

1029 da ,Türkmenler’in kayıpları bir hayli fazla olmuş ve farklı bölgelere dağılmışlardı .

Halkın bir kısmı Gaznelilere , bir kısmı ise Tuğrul ve Çağrı beylere katıldılar.

Böylece iki kardeş, amcaları MUSA  Yabgu ile birlikte Türkmenlerin reisi oldular.

( Bu sırada Çağrı Bey’in oğlu ALPASLAN / 20 .Ocak. 1029 ‘da doğdu. )

—-

1030  da ,

Üzerlerindeki baskı sebebiyle Balhan dağları, Dihistan, Azerbaycan, hatta Doğu Anadolu’ya doğru harekete geçmişlerdi.

Bu tarihte Selçuklular için önemli bir olay gerçekleşmiş ve Gazneli Mahmud ölmüştü. Ancak Ali Tegin’in saldırıları  devam edince kendilerine yeni yurt aramak zorunda kalan Selçuklular, Gazneliler’e bağlı olan Vali Altuntaş’ın egemenliğinde ki  Harizm’de kışlamaya başlamışlardı.

Diğer taraftan Arslan Yabgu’yu kurtarma planları başarıya ulaşamamış, sadece oğlu Kutalmış esaretten kurtarılmıştı.

1032  de ,Arslan Yabgu  esir tutulduğu kalede öldü.

( Aslan Yabgu’nun 2 oğlu vardı . Kutalmış ve Resul Tegin . )

—-

1032  de ,Harizmşah Altuntaş’ın ölümüyle birlikte  yerine oğlu Harun geçti. Harun’un düşüncesi Gazneliler’den bağımsızlık kazanmaktı.

Bunun için askere ihtiyacı olduğundan Çağrı ve Tuğrul Bey’e haber göndererek Harizm’de kalabileceklerini, bunun karşılığında ordusunun en ön saflarında savaşmalarını istemişti. Şartların zorluğu karşısında sıkıntı yaşadılar. Gaznelilerden izin almadan Horasan’a geldiler.

Maveraünnehr  bölgesinde rahat ve huzur içinde devleti idare eden Selçuklu liderleri, korumaları  durumundaki  Ali Tigin’in 1034 de  ölümü  üzerine zor durumda kaldılar.

—-

1035 de ,Buhara ve Harezm emirleri tarafından baskı altına alındıklarından, Horasan’a geçmek zorunda kalan Çağrı ve Tuğrul beyler, Gazneli Sultanı Mes’ud’un Horasan valisine baş vurarak  sürüleri için Sultan’dan yaylak ve kışlak istediler. Fakat istekleri kabul edilmediği gibi o bölgeden uzaklaştırmak için üzerlerine büyük bir ordu gönderildi.

Nisa yakınlarında yapılan harbi Selçuklu liderleri Tuğrul ve Çağrı beyler kazandılar.

 —-

1035 yılında Gazneli hükümdarı Mesut’un üstüne yapılan seferde Mesut yenildi. Bir antlaşma yapıldıysa da buna uymayan Mesut’u Çağrı Bey yendi ve

1037 yılında Merv şehrini ele geçirdi.

“ Melikü’l-mülük ” ünvanıyla hükümdarlığını ilan ederek adına hutbe okuttu.

—-

Bunu duyan Gazneli kumandanı Subaşı, saldırı için aldığı kesin emre uyarak Selçuklular üzerine yürüdü.

1038 ‘ in Mayıs’ında  ,Serahs civarındaki Talhab denilen yerde iki gün süren şiddetli savaşta  Selçuklular bir zafer daha kazandılar  ve Herat şehrini de ele geçirdiler.

Aynı yıl Tuğrul Bey Nişabur’da Büyük Selçuklu Devletinin ilk hükümdarı olarak sultan ilan edildi.

—-

Selçukluların gittikçe kuvvetlendiğini gören Sultan Mes’ud, büyük bir orduyla Selçuklular üzerine yürüyerek Cürcan’ı geri aldı. Belh şehrinden geçerek Karahanlılardan Böri Tigin’in bağlılığını  sağlamak için Maveraünnehr ülkesine girdi.

Ancak Çağrı Beyin üzerine geldiğini haber alınca, geri döndü.

1039 yılı Nisan’ında, Çağrı Beyin kuvvetleriyle ALİABAD  / ULYAABAD Ovasında yaptığı savaşta  kısmi bir başarı sağladı.

( Sultan Mesut’un 100 bin kişilik ordusuna karşı , 6 bin kişi ile çıkmıştı. Sebebi olarak kaçınılmaz olan savaş için Gaznelilerin gücünü sınamak istemişti . )

Ancak kesin bir sonuca varmak istediğinden yeniden Çağrı Beyin üzerine kuvvet gönderdi. Buna karşılık Çağrı Bey, vur-kaç taktiğiyle Gazneli kuvvetlerine ağır kayıplar verdirdi.

—-

23 -24 . Mayıs .1040’ta  , Selçukluların geleceğini belirleyecek  savaş

 DANDANAKAN  Ovasında Gaznelilere karşı yapıldı.

Başkumandanlığını Çağrı Beyin yaptığı savaşta , Selçuklular, parlak bir zafer kazanarak, Gazneli ordusunu perişan ettiler. Sultan Mesud güçlükle canını kurtardı ise de karargahı ve bütün hazinesi ele geçirildi. Bu başarı üzerine birçok Türkmen boyları Selçuklulara  katıldı.

Bu savaş Selçukluların devlet olmasında büyük rol oynadı.

—-

Dandanakan Savaşından sonra yapılan kurultayda, eski Türk devlet  geleneği  gereğince, ülkeyi kendi aralarında bölüştüler.

Buna göre ;

* Tuğrul Bey , Nişabur merkezli batıya ,Irak-ı  Acem bölgesine egemen olacaktı.

* Çağrı Bey ise , Merv merkezli Horasan’ın doğu ve kuzey bölgesi ile Gaznelilerin elinde bulunan topraklar üzerinde egemen olacaktı.

* Selçuk Beyin kardeşi  Musa Yabgu ise, Herat ve Sistan bölgesi fetihlerine  memur edildi.

—-

Bu plana göre hareket eden Çağrı Bey, 1040’ta Belh’e yürüdü ve Sultan Mesud ’un oğlu Mevdud kumandasındaki yardımcı kuvvetleri bozarak şehri ele geçirdi.

Şehrin kumandanı Altun-Tak da Çağrı Beyin emri altına girdi.

Belh’ten sonra Cürcan, Badgis, Hutlan ve Tuharistan şehirlerini de hakimiyeti / egemenliği altına alan Çağrı Bey, Merv şehrini hükümet merkezi yaptı.

—-

1043 de , İki kardeşin birlikte hareket ettiği son sefer Şah Melik’e karşı gerçekleştirmiş oldukları Harizm seferi oldu.

Bu seferde Şah Melik öldürülmüş ve Harizm de Tuğrul Bey’in idaresine geçmişti.  Bu tarihten sonra iki kardeş bir daha birbirini göremedi.

Çağrı Bey’in doğu sınırını kontrol etmesi ve komşu devletleri engellemesi, Tuğrul Bey’in arkasını düşünmeden daha hızlı bir şekilde fetihler yapmasına olanak  sağlamış ve egemenliğini  genişletmişti.

—-

1044 de ,Çağrı Beyin hastalanmasını fırsat bilen yeni Gazne Sultanı Mesud’un oğlu Mevdud, Belh ve Tuharistan’ı geri almak için ordular  gönderdi  ise de bu kuvvetler Çağrı Beyin oğlu Alparslan tarafından yenildiler.

—-

Sağlığına kavuşan   Çağrı Bey, Tirmüz şehrini de ele geçirdi.

Belh, Tuharistan ve diğer bazı şehirleri oğlu Alparslan’a vererek Gaznelilerle uğraş  için görevlendiren   Çağrı Bey, diğer oğullarını da ayrı yerlerde görevlendirdi.

—-

Büveyhoğulları  hükümdarı Ebu  Kalicar’ın 1048 de  ölümü  üzerine Çağrı Bey, oğullarından Kavurt Beyi büyük bir ordu ile Büveyhoğulları üzerine gönderdi ve sonuç olarak  1055 de , bütün Kirman bölgesi Selçukluların eline geçti.

—-

Tuğrul ve Çağrı Beyler önderliğindeki Büyük Selçuklu Devleti’nin önlenemez ilerleyişi bölgedeki dengeleri tümüyle değiştiriyordu.

Selçukluların akınları 1050 li yıllarda tekrar başladı. 

1051 yılında Şiraz, 1052 yılında Umman, 1054 yılında Tebriz, Hille, Musul ve Diyarbakır, 1056’da Huzistan şehirlerini ele geçirdiler.

Büyük Selçuklu Devleti artık İran coğrafyasının tam anlamıyla egemeni durumuna gelmişti.

—-

Ülkenin sınırları Batıda Bizans, Kuzeyde Gürcistan, Güneyde Abbasiler, Doğuda Kaşmir hattına ulaşmıştı.

Yalnızca 20 yıl gibi bir süre içerisinde Asya’nın dörtte birine egemen  olan Selçuklular artık gözünü batıya, Bizans topraklarına dikmişti.

1056 da , Sistan bölgesi de Selçukluların hakimiyetine / egemenliğine girdi ve  bölge Musa Yabgu’nun idaresine verildi.

—-

Öbür Türk boylarıyla akrabalıklar kurdu.

(  Oğlunu Kıpçak hükümdarının kızıyla evlendirmesi gibi.).

1059 da , Tuğrul Bey’e karşı ayaklanan yeğeni İbrahim Yınal’ın ayaklanmasını  oğulları  Alparslan ile Kavurt’u gönderip  isyanı bastırdı.

1060 da , bu olaydan  sonra rahatsızlanan Çağrı Bey, 70 yaşında olduğu halde, nice İslam alim ve velilerinin yetiştiği Serahs şehrinde öldü.

Oraya  gömülen  Çağrı Beyin, oğlu ve veliahtı :

* Horasan  hakimi Sultan Alparslan. ( 1064 / 1072 )

* Kirman hakimi Ahmed Kavurt . ( 1048 / 1073 )

* Azerbaycan valisi Yakuti .

* Osman, Behramşah ve Süleyman adında oğulları vardı.

Onlar ülkenin  çeşitli yerlerinde devlete ve İslamiyete hizmet ettiler. Çağrı Beyin dört de kızı vardı.

—-

Çağrı Bey , Anadolu’ya ilk defa akın yapan Türk komutanlarındandır.

—-

Büyük Selçuklu Devletini Cihan devleti haline getiren Tuğrul ve Çağrı Bey’ler, devam eden yıllarda seferlerle egemenlikleri  altına aldıkları coğrafyalardaki idari ve toplumsal yapılanmayı  Türk töre , kültürü ve devlet yapılanmasını oluşturarak bu bölgeleri tam anlamıyla Türk Yurdu haline gelmesini sağladılar.

30 yıllık uzun egemenlik  dönemleri boyunca büyük başarılara imza atan Tuğrul ve Çağrı kardeşler, artık yaşlanmışlardı.

Ortak Kağan Çağrı Bey 1060 yılında, Büyük Kağan ve Sultan Tuğrul Bey ise 1063 yılında  Türk Dünyasına bir Cihan Devleti miras bırakarak hayata gözlerini yumdular.

———————–

Bilgi notu :

Türk geleneğindeki efsanevi 3 kuş ;

1 – Kumay veya Umay kuşu.

Cennet kuşu olarak betimlenen  HÜMA , çok yükseklerden ve hiç dinlenmeksizin uçabilen, ayakları asla yere değmeyen efsanevi bir yaratık. Eskiden hükümdar ölünce halk bir meydanda toplanır, Hüma’nın başına konduğu ya da gölgesinin düştüğü kişiyi tahta geçirirmiş.

Hüma’ya “devlet kuşu” “talih kuşu”, hükümdara da “ HÜMAYUN ‘’ denmesinin işte asıl kaynağı bu.

2 – Anka Kuşu .

Sîmurg (otuz kuş), yani Anka ise, Allah’ın zuhûr ve taayyünü­dür./ 1.Belli olma, ortaya çıkma, belirmedir.

3 – Çağrı kuşu .

Doğan veya Boz doğan anlamına gelir.

Divan-ı Lügati’t-Türk’te  Çağrı: Doğan kuşu, Çakır kuşu anlamında yazılmıştır.

——— 

TUĞRUL KUŞU ;

Macar mitolojisinde  Ergenekon destanındaki  Bozkurttur.

Toğrul Kuşu yeraltına da inebilir.

Atilla Han’ın ve bazı Oğuz boylarının bayraklarında yer almıştır.

Oğuz Kağan ilk eşini, başında Tuğrul Kuşu olan bir ağacın kovuğunda bulmuştur. Macarlar armalarında yer alan bu kuşa “ TURUL ” derler.

*   Bir macar efsanesinde , Tuğrul kuşu kabile liderinin rüyasına girerek hem onları düşmanlardan kurtarmış, hem de onlara hareket etmeleri gerektiğini işaret ederek bugünkü Macaristan’a götürmüş olduğuna inanılır.

Bir efsaneye göre Toğrul Kuşu Moğolları / Mengü’leri , Konrul Kuşu ise Türkleri simgeler.

Türk mitolojisinde yer alan, bilgi ağacı üzerinde yaşayan, kızıl renkli, otuz kuş büyüklüğünde olan, sınırsız bilgeliğe sahip olan hükümdar kuştur.

* Bilgi ağacından uçtuğu zaman ağacın sallanması üzerine yere dökülen bilgi tohumlarının dünyaya dağılıp insanların dertlerini çözdüğü rivayet edilir / söylenir.

* Bu efsanevi kuş ölümsüzlüğü, yeniden doğuşu, şansı ve kendini aramayı temsil / sembolize eder.

Bu kuşun ” KONRUL  kuşu ” adında bir ikizi vardır. Her iki kuşta aynı özelliklere ve yeteneklere sahiptir. Bunlar yer altına inebilir, ne zaman öleceğini bilir, kendini yakar ve küllerinden yeniden doğar ve tüylerinin sihirli bir iyileştirme gücü olduğuna inanılır.

———

Kaynak

———

Cihan Piyadeoğlu

Beyaztarih.com

Bilgicik.com

islamansiklopedisi.org.tr

Türktarihim.com

Dergipark.com.tr

———

Tarihimizde ki değerlerimizdendir .

2 kardeşin  tarihimizdeki  çok özel bir yerleride , Devletin ismi olarak kendi isimlerini değil de büyük babaları Selçuk Bey’in  ismini vermeleridir.

Çağrı Bey, özellikle Dandanakan savaşının yapılmasına yönelik kararın alınması ve savaşlardaki komuta yeteneği sayesinde Selçuklular’ın kurulmasındaki en önemli kişi durumundadır.

Gurur ve gönül borcumla Rahmetler diliyorum .

Ruhu Şad olsun .

‘’ Türk çocukları Atalarını tanıyıp , bildikçe , kendinde daha büyük işleri yapma kuvveti bulacaktır. M.Kemal . ‘’

Benim amacımda budur.

İdris Kulaçoğlu . 8.5.2019  07 : 04 çalışma odam .