BURİNİ / BEYRUNİ

(5.9.973 / 13.12.1048)

—————————–

Asıl adı : Ebu Reyhan Muhammad bin Ahmed el – Biruni, 5.9.973 yılında bugünün Özbekistan’ı sayılan Harezm / Harzem’de doğdu.

—-

Sanskrit dilinden Arapça’ya çevirdiği Potancali / Patancali adlı kitabının önsözünde ;

 ”  İnsanların düşünceleri türlü türlüdür, dünyadaki gelişmişlik ve

 esenlik de bu farklılığa dayanır. “

( Potancali / patancali : 2,400 yıl önce yazılan yoganın bu temel metninde tarif edilen / tanımlanan aydınlanma teknikleri. )  

————

‘’  Türkçe  de içinde  15 dilde yayımlanan The UNESCO Courier dergisi, 1974 yılında çıkardığı sayıyı El-Biruni’ye ayırdı.

El-Biruni’yi

Bin yıl önce, Orta Asya’da yaşamış evrensel deha / dahi / üstün zekalı ‘’ olarak tanıttı.

———-

El  Üstad  /  prof  – sanatkar  lakabıyla anılmıştır.

127 işlemi  ,  7 işleme indiren alimdir / bilgindir . 

———-

( Matematikçi , tıp , doğa bilimci , Botanikçi / bitki bilimci   ,Kimya , Fizik , Psikoloji , Antropoloji  / insan bilimi ,Gökbilimci , Tarihçi ,Sosyoloji , şairdir )

———-

Birûni’nin kullandığı Türkçe sözcüklerdeki düzen / kurgu göz önünde bulundurulduğunda Biruni’nin anadilinin Türkçe olduğu  sonucu ortaya çıkmaktadır.

Bilim konuları ile ilgili ilk eğitimini bölgenin hükümdar ailesinden olan Ebu Nasr Mansur’dan edindi.

Ebu Nasr Mansur, seçkin bir matematikçi ve gökbilimciydi.

El-Biruni’ye Öklid geometrisi ve Batlamyus astronomisini öğretti.

11. yüzyılın önemli Müslüman hükümdarlarından Gazneli Mahmut Hindistan’a yaptığı seyahatlerde El-Biruni’yi yanında götürdü.

El-Biruni , 1017-1030 yılları arasında Hindistan’da yaşadı ve bu dönemde meşhur / ünlü  kitabı Kitab’üt-Tahkik Ma li’l-Hind’i / Burini’in gözü incelemesi ile Hindistan yazdı.

( Hind kültürünün temel özelliklerini , dini, içtimai / toplumsal  ve doğal  ilimlerini anlayıp , bilmeyi ortaya koyduğu eser her biri ortalama dört beş sayfa hacminde seksen bölümden / makaleden oluşmuştur.) İ.Kulaçoğlu.

Yunan filozoflarından / bilginlerinden  Aristo, Arşimet ve Demokritus’un çalışmalarından etkilenen El-Biruni, bilimsel çalışmalarına 17 yaşında başladı.

Aslında Biruni eczacılıkta uygulamalı eğitime, kitaplardan çok daha fazla önem vermiştir.

Biruni, elle tutarak ve gözlemleyerek veri toplamanın insana, kitap okumaktan çok daha fazla yarar sağladığına inanmış ve bunu uygulamıştır.

“ Edindiğin bilgiler, giysilerine benzememeli, sen yıkanırken akıp gitmemeli.”

Gerçek bir bilim anlayışına sahip olan Biruni, ırk kavramına da önem vermezdi. Başka bir halkın ileri kültüründen derin bir saygıyla söz ederdi.

Aynı şekilde dinler ve düşünceler konusundaki anlatımı sırasında o dinler hakkında itiraz veya eleştiride bulunmadığı gibi, o dindeki deyimleri aynen kullanmasıyla da dikkat çekmektedir.

Bulunduğu çağda deneyler yapması, deneylerde neden sonuç ilişkisi kurarak bilimsel bir zihniyete / anlayışına  sahip olması dikkati çekmiştir.

Güneşin yüksekliği ve şehrin boylamını hesapladı.

Güneşin hareketlerinden, mevsimlerin ne zaman başladığını belirledi.

Dünyanın çapını, bugünkü değere çok yakın olarak buldu.

Dünya çapının tayinini ilk defa El Biruni yapmıştır. 

Biruni’ye matematik alanında bakıldığında trigonometrik fonksiyonlarda yarıçapın değişken olmasını önermesinin yanında sin, cos’a bir de sekant, kosekant ve kotanjantı eklemiştir.

( Sinüs : Trigonometrik bir çember üzerine taşınmış bir yayın ucunun ve bu yaya karşılık olan merkez açısının ordinatı. Dikmelik.

—-

Kosinüs : Tümler açının sinüsü. Eş dikmelik.

—-

Sekant : Kesen doğru.

—-

Kosekant : Bir dik üçgende, hipotenüs’ün karşı dik kenara oranına kosekant denir.

—-

Hipotenüs : Bir dik üçgende, dik açının karşısında bulunan kenar.

—-

Kotanjant : Dik üçgende ise açının komşu dik kenarının karşı dik kenarına oranıdır. ) İ.Kulaçoğlu .

—-

Jeodezi biliminin / yeryüzü düzlemini ölçme bilgisi , kurucusu oldu.

Hindistan’dayken öğrendiği trigonometrinin astronomiden ayrı bir bilim olarak görülmesi gerektiğini savundu. Trigonometrik fonksiyonlarda YARIÇAP ‘ın birim olarak kullanılmasını önerdi.

( Trigonometri : Üçgen ölçümü . Üçgenleri hesaplama , açıları ve kenarları arasındaki bağlantıları konu edinen matematik kolu . ) İ.Kulaçoğlu.

El-Biruni,

Astronomi /  ve coğrafya ölçümleri için birçok alet geliştirdi.

Ne yazık ki geliştirdiği ölçme aletlerinin birçoğu zaman içerisinde kayboldu.

Sadece piknometre , mekanik usturlap ve bazı harita projeksiyonları günümüze kadar ulaşan ölçme araçları oldu.

El-Biruni , aynı zamanda çok iyi bir ansiklopedi yazarıydı.

El-Asar’il-Bakiye an’il-Kuruni’I Haliye / Boş geçen asırlardan kalan eserler isimli kitabında Orta ve Yakın Doğu’da kullanılmakta olan takvim sistemlerini gösterdi.

Kitap farklı halkları, takvimlerini, hukuk ve dinlerini, matematiksel, astronomik ve tarihsel bilgilerini kronolojik anlatırken farklı kültürler ve medeniyetler arasında karşılaştırmalar da yapmaktadır.

Hindistan’ın erken ortaçağ bilimlerini betimleyerek, matematik, astronomi ve astrolojinin temellerini anlattı.

El-Kanunü’l-Mesudi / Mesud’un yasaları kitabı ile ayrıntılı bir matematiksel coğrafya eseri yazdı.

İstihrac el-Evtar fi Daire /  isimli kitabında Orta Asya’nın topoğrafyasını belirledi.

( Topoğrafya : Bir kara parçasının doğal engebe ve özelliklerini kâğıt üzerinde çizgilerle gösterme işi. ) İ.Kulaçoğlu.

 Kitabü’I Cemahir fi Ma’rifeti Cevahir’de 50’nin üzerinde mineral, maden, metal, alaşım, porselen gibi maddeler hakkında detaylı / geniş bilgi verdi.

Kitabında, her bir maddenin, maddeleri birbirinden ayırt etmeye yarayan özgül ağırlıklarını gösterdi.

Metaller üzerindeki ısı sonucunda genleşme etkisini keşfetti.

Altın, bakır, demir, yakut, civa, zümrüt ve akik gibi pek çok elementin özgül ağırlıklarını bulmuştur.

Katıların öz ağırlıklarının hesaplanmasına yönelik çalışmalar da yapan Biruni, 23 katı maddenin özgül ağırlığını bugünkü ağırlıklarına çok yakın bir değerde saptamıştır.

Ömrü boyunca incelediği bitkileri Kitâbü’s-Saydele isimli kitabında listeledi ve doğal ilaçların hangi hastalıklara iyi geldiğini kapsamlı bir şekilde anlattı.

Şifalı bitkiler ve yararlarına inanan Biruni, bu bitkilerin ne işe yaradığını ve nasıl kullanıldığını anlattığı eserinde bazı ilaçlara da yer vermiştir.

Newton’dan 700 sene önce, Netwon’un matematiksel olarak ispatladığı yer çekimi kuramı üzerine ilk fikirleri / düşünceleri  El-Biruni ileri sürdü.

Geliştirdiği teleskoplar ile gözlemleri sonucunda, gezegenlerin güneş etrafında döndüğünü doğrulayan Galileo’dan 600 sene önce, ‘’ dünyanın döndüğü ‘’fikrini / düşüncesini  El-Biruni savundu.

Dünya dönüyorsa, ağaçlar ve taşların neden fırlamadığı sorusuna, merkezde bir çekicilik olduğu ve her şeyin dünyanın merkezine düştüğü cevabını verdi.

Kuzey, Güney, Doğu ve Batı’nın farklı noktalarda buluştuğunu , denizlerin ardında bir karanın bulunduğunu (Bugünkü Amerika) öngördü.

Tarihle ilgilendi. Gazneli Mahmud, Sebüktekin ve Harzem’in tarihlerini yazdı.

El-Biruni, 75 yaşında vefat etti.

Kendisinden çok sonra gelen Newton, Toricelli, Copernicus, Galileo gibi bilim adamlarına ilham kaynağı oldu.

Biruni, arkadaşlarına yazdığı mektupta180’i bulan eserlerinin listesini vermektedir.

Ne yazık ki bunlardan22 tanesi günümüze kadar gelebilmiştir.

Günümüze sadece isimleri ulaşmış eserlerinden bazıları şunlardır:

Tarih-ul Hind / Hind tarihi .

Kitab’üt-Tahkik Ma li’l-Hind / Hind kültürünün temel özelliklerini , dini, içtimai /

 toplumsal  ve doğal  ilimlerini anlayıp , bilmeyi ortaya koyduğu eser.

Mekalidu ilm-il-Hey’e /  dünyada trigonometri konusunda yazılmış olan ilk eserdir.

El-Asar’il-Bakiye an’il-Kuruni’i-Hali-ye / Boş geçen asırlardan kalan eserler.

El-Kanun’ül-Mes’udi  /  astronomi alanındaki en önemli yapıtıdır. Astronomiden coğrafyaya kadar birçok konuda yenilik, keşif ve buluşları içine alır.

Kitabü’l-Cemahir fi Mâ’rifet-i Cevahir, / Cevherlerin özellikleri üstüne .

Kitabü’t-Tefhim fi  Evaili Sıbaati’t-Tencim ; Yıldızlar İlmine Giriş.

Astroloji gibi bilim sayılmayan bir konuyla da ilgilenmiş ve bu  astroloji eseri yazmıştır.

Kitabu Hisab-il-müsellat / Matematiğin üstünlüğü.

Kitabü’s-Saydele fi Tıp ; Eczacılık Kitabı.

 Şifalı otlar ve birtakım ilaçlar üzerine yazdığı “ Kitabu’s Saydane ”, Biruni’nin son yapıtı olmakla beraber 1050’de yazılmıştır.

Bu kitapta üç bin kadar bitkinin neye yaradığını ve nasıl kullanıldığı yazmaktadır.

İlaçların yanında o bitkinin Arapça, Farsça, Yunanca, Sanskritçe ve Türkçe gibi başka dillerdeki adının yer alması etimolojik açısından çok önemli bir gelişmedir.

Tahdid’ü Nihayeti’l-Emakin li Tas-hih-i Mesafet’il-Mesakin ;

Meskenler arasındaki mesafeyi düzeltmek için mekanların sonunu sınırlama. Bu eseriyle Biruni, yepyeni bir ilim dalı olan Jeodezi’nin temelini atmış, ilk harcını koymuştu.

Usul-ir-resmi ala sath-il-kürre, 

Akl-in –Nev’i, Ru’yet-il-ehille

Nihayatü’l-Emakin /  Mekanların Sonları  ;

coğrafyadan, jeoloji ve jeodeziye (yeryüzü düzlemini ölçme bilgisi) kadar bir dizi konudaki yazılarını içerir.

Mesudi fi’l Heyeti ve’n-Nücum ;

Sultan Mesut’a 1030’da sunduğu  astronomi alanında yaptığı çalışmalarıdır.

—————————–

Hakkındaki çalışmalar

——————————

Biruni hakkında yakın zamanlarda birçok çalışma yapılarak, yeni bilgiler edinilmiştir.

Biruni’nin Tahdidu Nihayati’l-Emakin adını taşıyan ve Zeki Velidi Togan tarafından bilim dünyasına tanıtılan eserine göre, adının BEYRUNİ  olarak okunması gerektiği anlaşılmıştır.

Yine bu araştırmalarda Biruni’nin anadili, kökeni ve ölüm tarihi hakkında daha kesin bilgiler elde edilmiştir.

Kaynakça

————

Türkçebilgi.com

https://www.turkcesozlukler.com/biruni-kimdir

Ayrintilihaber.com.tr

Zeki Velidi Togan, İbn-i Fadlan,s.10/TDV Ansiklopedisi, c.6, s.207-2082.

İslam Alimleri Ansiklopedisi. c.4,, s.594.

Şaban Döğen, Müslüman ilim Öncüleri,s.50-535.

Şaban Dögen, a.g.e./s.49.6. İslam Ansiklopedisi, c.2, s.635

Resim ” Hürriyet.com.tr ” den alınmıştır.

İdris Kulaçoğlu .12.1.2019  çalışma odam  05:10

One comment

  1. Elinize sağlık, tarihin sayfalarında kalmış ünlü büyüklerin tanıtımı yeni nesillerin gelişmesine ön ayak olur.

    Beğen

Yorumlar kapatıldı.