BİLGE KAĞAN

( 683 / 25.10.734 )

————————-

Ey Türk Milleti!

Kendine dön.

Seni yükseltmiş Bilge Kağanı’na, hür ve bağımsız  ülkene karşı hata ettin, kötü duruma düşürdün.

—–

” Türk Oğuz beyleri , milletim işitin beni !

Üstte mavi gök çökmedikçe ,

Altta yağız yer delinmedikçe ,

Senin ilini / ülkeni  ve töreni / yasalarını kim bozabilir !?

Ey Türk !

Titre ve kendine gel ……  ”

BİLGE KAĞAN

( GÖK / KÖK / ÖKÜKTÜRÜK  Kitabeleri . ms. 735 …. )

Başşehir ; ÖTÜKEN ( YASASI OLAN anlamında )

—-

Bilgi notu ;

*******

Bilge Kağan, İkinci Doğu Göktürk Kağanlığının Kağanlarındandır.

Doğum: ms. 683 

Ölüm: ms. 734

Babası: İlteriş Kağan

İlteriş : Ögüs / Devlet kuran  demektir. ( Unvandır )

Annesi : İlbilge Hatun’dur

Kardeşi: Kül Tigin

Çocukları: Yollıg Khagan, Bilge Kutluk Khaghan

————————-

8 yaşında babasını yitiren Bilge, 24 yıl boyunca Göktürk Devleti  Kağanlığı yapan amcası Kapağan Kağan’ın elinde büyüdü.

—–

Bilge Kağan, amcası öldüğünde yerine geçen oğlu İnal’ı devirerek 32 yaşında Göktürk Devleti’nin başına geçti.

Devletin yönetimini ele alan Bilge’nin ilk işi iyi bir yönetim oluşturmak oldu. Bunun için, ordunun başına 31 yaşındaki kardeşi Kül Tegin’i, vezirliğe de Tonyukuk’u getirdi.

—–

Bilge Kağan’ın en büyük hayali milletini yerleşik hayata geçirip onları şehirlerde oturtmak idi.

Ama buna vezir Tonyukuk karşı çıkarak ;

—–

 ” Türkler, Çinlilerin yüzde biri kadar bile değildiler. Su ve otlak peşindedirler. Avcılık yaparlar. Belli bir yerleri yoktur ve savaşçıdırlar. Kendilerini güçlü görünce, orduları yürütürler. Güçsüz bulunca kaçarlar ve gizlenirler. Çinlilerin sayı üstünlüklerini böylece etkisiz kılarlar. Türkleri surlarla çevrili bir kentte toplarsanız ve bir kez Çin’e yenilirseniz, onların tutsağı olursunuz ” dedi.

—–

Bilge Kağan, bir dönem de Türk’ ler arasında Budizm’i yaymak hevesine / gelip geçiçi isteğine  kapıldı. Tapınaklar yaparak Türk’leri Budist yapmak arzusunu / isteğini  taşıdı. Vezir Tonyukuk, bu düşünceye de karşı çıkarak ;

‘’  Budizm’in insandaki hükmetme / egemen olma ve iktidar / yönetme  duygusunu zaafa  / irade zayıflığına – yetersizliğe uğrattığını  , kuvvet ve savaşçılık yolunun bu olmadığını, eğer Türk milletinin yaşaması isteniyorsa bu din ve tapınakların ülkeye sokulmaması gerektiğini söyledi. ‘’

Bilge Kağan, çok  saygı  duyduğu  Veziri Tonyukuk’un  önerilerine  uyarak, aklından geçen bu planları yapmadı.

—–

Bilge Kağan döneminde Göktürk Devleti’nin sınırları Çin’in Şan-Tung ovasından, İç Asya’da Karaşar bölgesine, kuzeyde Bayırku sahasından Ani ırmağı havalisi / yöresi ve Batı Demir Kapı’ya / Ceyhun Irmağı’nın yakınında Semerkant-Belh yolu üzerinde  bulunan bölgeye kadar ulaştı.

725 yılında kayınbabası ve veziri Tonyukuk’u ,  731 yılında da 47 yaşında olan kardeşi Kültigin’i kaybetti.

Bu iki Türk büyüğünün ölümü, Hakanlıkta büyük boşluklar meydana getirdiği gibi, milleti de,  Bilge Han’ı da   büyük üzüntü içine düşürdü.

—–

Orhun Kitabelerinde :

‘’ Küçük kardeşim Kültigin öldü, görür gözüm görmez oldu,

Bilir bilgim bilmez oldu, zamanın takdiri / yazgısı Tanrı’nındır.

Kişi – oğlu ölmek için yaratılmıştır,

Kendimi bıraktım, gözden yaş akıtarak, gönülden  haykırarak  yanıp yakıldım. ‘’

—–

şeklinde Bilge Kağan’ın ağzından  anlatılmaktadır.

—–

Bu iki büyük millet ve devlet emektarının hatırasına, Bilge Kağan zamanında bengü taşlar /  sonsuz kalıcı taşlar  dikilmiştir. 

 734 yılının yazında Ki-tan ve Tatabılara karşı Töngez dağında kazanılan savaş, Bilge Kağanın en son zaferi oldu.

Bütün ömrünü milletinin birliği ve büyüklüğü için geçirmiş olan Bilge Kağanın, 19 ‘u  Şad ,  19’u da Kağan  olmak üzere 38 senelik bir hizmeti vardır.

Çinlilerce aldatılan ve işbirliği yapan danışmanı  Buyruk / Buyrak   Çor tarafından zehirlendi .

Yatağında hasta yatarken, kendisini zehirleten danışmanı  ve yardımcısını öldürten Bilge Kağan, 25.11.734’de  50 yaşında  öldü.

( “ domuz ” yılının 5. ayının 272’sinde…..)

Adına, oğlu tarafından Baykal Gölünün güneyinde, Orhun Nehri Vadisinde, Koşo Tsaydam Gölü civarında Bilge Kağan Abidesi diktirilmiştir.

Abideyi, yeğeni Yollug Tigin kaleme almış ve 34 günde tamamlamıştır.

———————–

BİLGE  KAĞAN 

7  TÖRE  / YASA

( Köktürk  Kağanı )

———————–

İlteriş  Kutlug  Kağan ve İlbilge Hatun’un oğlu olan Bilge  Kağan / Kaan , 8 yaşında babasını yitirince, Köktürk / Göktürk Devleti  Kağanlığı  yapan amcası Kapağan Kağan  tarafından yetiştirildi . Amcasından sonra Köktürk / Göktürk Devleti’nin  başına geçen  Bilge Kağan,  Türk  tarihine   adını büyük harflerle yazdırmıştır.

—-

Bilge Kağan tarafından söylenen aşağıdaki Türk Töresi / kanunları, kulaktan kulağa yayılarak günümüze kadar ulaşmıştır. 

—-

1 – Türk’ten köle olmaz .

2 – İki Türk , tek düşmana saldırmaz .

3 – Atlı bir Türk , yaya  bir düşmana  saldırmaz.

4 – Yalan söylemek  yasaktır .

5 – Aman dileyene  el kaldırılmaz.

6 – Kadın ve çocuğa vurulmaz ve esir edlmez.

7 – Bunlara uymayanların cezası ölümdür .

Kısa ve öz  deyişler ile Türk insanının karekterini  oluşturuyor !

İlkeleri  ve sonuçta olacakları herkes  biliyor !

———–

Ek bilgi :

———–

Orhun  abidelerinin yazıldığı Göktürk alfabesi 38 harflidir.

Türklerin milli  alfabesi olan bu yazı sisteminde 4 sesli, 9 birleşik, 25 de sessiz harf bulunmaktadır.

Kelimeler birbirinden iki noktayla ( : )ayrılır.

Türklerin İslam dinini kabulünden önce yazılan Orhun abideleri, içerik  olarak Türk tarihi ve kültürü bakımından önemlidir.

Abidelerde ;

Türklerin yabancıların siyasetine alet olduğu zamanlarda bozulduğu, devlet kademelerinde bilgili ve ehil olmayan kadronun iş başına getirildiği zaman idare mekanizmasının iyi çalışmayıp, ahalide / toplumda  hoşnutsuzluk görüldüğü, yabancı kültürünün Türk birliğini zedeleyip, şahsiyetini  / kişiliğini kaybettirdiği, hitabet sanatına /  etkili  söz sanatına uygun bir anlatımla verilmiştir.

Türk milletinin en zor şartlarda bile içinden kuvvetli şahsiyetler / kişilikler çıkıp, ülkeyi kurtarıp, devleti yeniden kurup, güçlendirdiği anlatılan abidelerde, devlet tecrübesi / deneyimi yanında Türklüğün, istiklal fikrine / bağımsızlık düşüncesine  yer verilmiştir.

Ayrıca bu, Hakanların millete hesap vermesidir.

İdris Kulaçoğlu . 24.12.2020 çalışma odam .