HARZEMŞAH DEVLETİ

(  1077 / 1231 )

—————————–

Türkistan’da ,  Amuderya  / Ceyhun ırmağının Aral gölüne döküldüğü yerin güney kesimlerine  Harizm / Harezm  / Harzem  denirdi.

Harezm  bölgesi , Büyük Selçuk’lu Devletinin egemenliği altında bulunan ve Selçuk’lu  Sultanlarının atadığı valilerce yönetilen önemli bir ticaret kentiydi.

11. yüzyılın sonlarına doğru bu bölgede kurulan Türk devletine  Harizmşahlar  / Harzemşahlar adı verilir.

Harzemşahlar  ailesinin  Atası Anuş  Tegin , Oğuz’un Begdili  boyundandır.

Selçuk’lu Sultanı Melikşah’ın hizmetindeydi .

—-

Selçuk’ lu Devletinin devlet adamı yetiştirme sisteminde , sağlıklı  ve  yetenekli Türk çocukları  toplanırlar . Saray  eğitimi ile devlet adamlığı ve siyasi ilimlerle                                                                                                                 donatılarak  devletin  yönetiminde  görevlendirilirdi.

Anuş Tigin, Devlet işlerindeki başarısı ve zekasıyla yükselerek  doğduğu topraklar olan  Harezm’e  1092  de vali olarak atandı.

Anuş Tigin’den sonra Harezm’in idaresi Anuş Tigin soyundan devam etmiş, Harzemşahlar devletinin temelleri atılmıştır.

Anuş Tigin, Harezm valiliği görevini başarıyla yerine getirmiş , zor zamanlar yaşayan Büyük Selçuk’lu Devletine bağlı kalarak halkının saygısını ve bağlılığını kazanmıştı.

Selçuk’lu Sultanı Sencer, Anuş Tigin’in  1097 de  ölümünden  sonra yerine oğlu Kudbeddin Muhammed’i  Harezm valisi olarak atadı .

Devletin yayılma alanı İran, Güney Kafkasya, Dağıstan , Umman Denizi, Afganistan, Maveraünnehir, Harzem, Balkaş ile Aral Gölleri arasıdır. 5.000.000 km 2 dir.

Harzemşah’lar , her yönüyle Büyük Selçuk’lu karakteri taşımaktadır.

Sanat tarzları / biçimleri – şekilleri Selçuk’lu şeklindedir.

Devletin yönetim örgütlenmesi  Selçuk’lulara  benzemektedir.

Kendilerini Büyük Selçuk’lu devletinin mirasçısı saymışlardır.

Selçuk’lulara  bağlı atabeylerden imparatorluğa dönüşen tek devlettir.

Harzemşah’lar, tampon bölge konumundadırlar.

Mingol / Bin Kol / Mengü / Moğol’lar  ile Anadolu Selçuk’lular arasında tampon bölge olan Harzemşah’lar yıkılınca  Moğol’ların önündeki engel kalkmıştır.

 ———————

HARZEMŞAH

HÜKÜMDARLARI

———————-

* Anuş Tekin (1077 – 1097)

* Kutbuddin Muhammed Harezmşah (1097 – 1127 /1128)

* Atsız Harezmşah (1127 / 1128 – 1156)

* İl Arslan Harezmşah (1156 – 1172)

* Sultan Şah (1172-1193) Kuzey Horasan`ı yönetmişti.

* Alaaddin Tekiş Harezmşah (1172 – 1200)

* Alaaddin Muhammed Harezmşah (1200 – 1220)

* Celaleddin Harezmşah (1220 – 1231)

———————–

Anuş Tigin’in  ölümünden  sonra Selçuk’lu Sultanı Sencer tarafından Harezm valisi olarak atanan Kudbeddin Muhammed ‘de babası gibi Selçuk’lu Sarayında yetişmiş, saray terbiyesi ve devlet idareciliği ilimleri almış, gösterdiği başarılar ile babası gibi göz doldurarak yükselmişti.

Kudbeddin Muhammed , iyi bir yönetici, adil ve anlayışlı bir siyaset adamı idi.

Selçuk’lu Devleti  ile gelişen ticaret de Harezm halkını ekonomik olarak kalkındırmış, varlıklı  bir yaşam süren Harezm  halkı da valileri Kudbeddin Muhammed’e  bağlı kalmışlardı.

Kudbeddin Muhammed döneminde zor günler yaşamakta olan Büyük Selçuk’lu Devleti, Harezm  bölgesini uzaktan idare etmekte,  sadık bir vali olan Kudbeddin Muhammed ‘de merkezi idareden doğrudan emir  almadan Harezm bölgesinin idaresini üstlenmekteydi.

Harezm bölgesi, yarı bağımsız olarak yönetilmekte ancak Büyük Selçuk’lu Devletine bağlı kalmaktaydı.

Kudbeddin Muhammed, bu vazifesini 30 yıl gibi uzun bir süre başarıyla yerine getirip 1127 yılında vefat etti.

—-

Selçuklu Sultanı Sencer, beklendiği üzere yerine yine sarayda yetişmiş ve eğitim görmüş olan Kudbeddin Muhammed’in oğlu Kızılarslan  Atsız’ı 1127 / 1128 de  Harezm valisi olarak atadı .

Atsız, babası ve dedesi gibi Selçuk’lu Sultanına kayıtsız şartsız bağlı kalmayıp bağımsız hareket etmeye, hatta Selçuk’lu Sultanını karşısına almaya karar  vermişti .  

Harezm  halkının kendisine bağlılığından faydalanarak Büyük Selçuk’lu Devletinin zayıflamasından yararlanarak  giriştiği bu bağımsızlık hareketi  sonucunda kendisine bağlı güçlerle Cend ve Mangışlak bölgelerine saldırarak egemenliği altına aldı .

Atsız’ın bu başına buyruk hareketi Sultan Sencer’i çok kızdırdı. Sencer, kendisini eleştirip  ve  uyarınca   ortaya çıkan sürtüşme sonucunda düşünmeden yapılan bir hareketle Büyük Selçuk’lu Devletine bağlılığını ortadan kaldırarak kendisini 1138 de  Sultan ilan etti.

Atsız’ın bu eylemi Harzemşah’lar Devletinin fiilen kurulması anlamına geliyordu . Sencer’e yenilince tekrar bağlandı .

1141`de Büyük Selçuk’lular sultanı  Ahmed Sencer`in , Katvan savaşında  Kara Hıtay  tarafından bozguna uğratılmasından faydalanan  Atsız, Selçuk’lulara karşı isyan etmiş ve 1142`de Horasan`a saldırarak Merv ve Nişabur`u ele geçirmiştir.

1143 ve 1147’de Ahmed Sencer Atsız`a karşı  cezalandırcı  seferini düzenlemiş ve Atsız, yönetim merkezi olan Ürgenç`i kaybetmiştir.

Atsız , Selçuk’lular zayıf olduğu zaman bağımsızlık ilân edip Selçuk’lu güçlenince ona bağlılık gösterme siyasetini birkaç kez tekrarladı.

Atsız, 30 Temmuz 1156’da 59 yaşında ölünce, yerine oğlu İl  Arslan, Harzemşah hükümdarı oldu.

Bir yıl sonra 1157 de Sultan Sencer ölünce, İl  Arslan bağımsızlığını ilan etti. Nişabur’u merkez yaptı.

Tus, Bistam ve Damgan’ı ele geçirdi.

1172’de  Karahitay Ordusunu yenilgiye uğrattıysa da bu yıl içinde öldü.

—-

Yerine küçük oğlu Sultan Şah geçti. Sultan Şah, annesi Tarken Sultan ile ülkeyi yönetmeye çalışırken ağabeyi  Alaattin Tekiş, kardeşinin çağrısına uymayarak Karahitaylara sığındı. Onların yardımıyla Harizm’i ele geçirdi. 1172’de yönetime el koydu.

—-

Harzemşah’lar ailesinin en büyük kişiliği olarak kendisini gösterdi.

* Alaattin Tekiş, Selçuklu Ordusu’nu 1174 de  bozguna uğrattı. 

* Kardeşi Sultan Şah annesiyle Dihistan’a kaçtı.

* 1197’de Horasan’ın merkezi Nişabur’u ele geçirdi.

* Büyük oğlu Muhammet’i buraya vali atadı.

* Rey yakınlarında  3. Tuğrul Bey’in Selçuk’lu Ordusu’nu 1194  de yenilgiye uğrattı . Böylece Irak Selçuk’lularını yok etmiş ve batı İran’ı ele geçirmiştir.

* Hemedan ile birlikte, Irak-ı Acem, Harzemşah’lar Devleti’ ne katıldı.

* Alaattin Tekiş, bu başarıdan sonra sultan unvanını aldı.

* İsmaili’lerin elindeki bazı kaleleri de aldıktan sonra Harizm’e dönünce 1200 de öldü .

* Bu dönemde Irak, Azerbaycan, Karadenizin kuzeyi, Horasan ve Doğu Türkistan`ın bir bölümü ele geçirilmiştir.

* Abbasiler ile iyi ilişkiler kurmuş ve Batinilere karşı halifeyi savunmuşlardır. Bu yüzden Selçukluların varisi olan Harzemşahların yükselişleri Alaaddin Tekiş döneminde olmuştur.

* Harzemşah’lar kısa sürede sınırlarını Doğu Anadolu`dan Maveraünnehir`e kadar genişlettiler.

—-

1200 yılında  yerine oğlu  Alaattin Muhammet geçti .

Merv  ve Serahs  yeniden Harzemşah’ların eline geçtiyse de, Gur’lu Sultan Şihabettin, Harizm’e kadar ilerledi.

Karasu’da 70 bin kişilik Harzemşah Ordusu’nu yenilgiye uğrattı.

Şihabettin’i Batini öldürünce Alaattin Muhammet, Nişapur üzerine yürüdü, Herat’ı ve Belh’i ele geçirdi.

—-

Gazne’lileri  yıkan  Guri’leri yok ederek bugünkü Pakistan ve Afganistan`ı topraklarına kattı.

Alaaddin Muhammedin en büyük rüyası Çin`i ele geçirmekti.

Fakat bu dönemde Moğollar Çin`i alarak büyük güç haline gelmişlerdi. Siyaset gereği Moğol tehlikesini görmüş ve Moğollarla iyi geçinmeye çalışmıştır. Moğollarla ticaret anlaşması imzalamıştır.

 —-

1207′ de büyük bir tehlike saydığı Karahitay’ların üzerine yönelip, onları yenilgiye uğrattı ve Buhara’ya girdi. Bu büyük zafer yüzünden kendisine İskender-i  Sani / İkinci İskender dendi.

Harizm’e döndükten sonra, doğuda gerçek bir tehlike olarak ortaya çıkan Cengiz Han  ile uğraşmak zorunda kaldı.

Alaattin Muhammet, 1212’de Semerkant’ı ele geçirince, Karahan’lı Hükümdarı Sultan Osman’ı öldürttü. Maveraünnehr  bölgesi bütünüyle Harzemşah’ların eline geçmiş oldu.

1214’e kadar Semerkant’ ta kaldı.

1215 ‘de  Kıpçaklara karşı giriştiği seferde başarılı oldu.

Gazne valisi olan Alaattin Muhammet’in büyük oğlu Celalettin Harizmşah, Gur’luların Hindistan dışındaki bütün topraklarını  Harzemşah’lar Devletine bağladı.

Alaattin Muhammet’in 1217’deki İran Seferi, Bağdat üzerine gönderdiği büyük ordunun şiddetli kış yüzünden büyük kayba uğraması, Nişabur’a dönünce halifenin adını hutbeden kaldırtmasıysa halkın güvenini sarstı.

————–

Otrar olayı

————–

Otrar’da  yaklaşık 500 kişilik bir Moğol kervanını öldürtmesi üzerine Alaattin Muhammet, Cengiz Han’ın  kızgınlığını üzerine çekti.

1219 ‘da Cengiz Han, elçisini göndererek zararın ödenmesini  ve Harezm valisi İnalcık’ın teslim edilmesini istedi. Muhammed Han, Cengiz Han’ın bu istediğini reddedince Harzemşah’ların sonunu hazırlayan Moğol İstilası başladı .

1220 yılı başında Cengiz Han, 200 bin kişiyi bulan büyük ordusuyla Harzemşah’lar Devleti topraklarına girdi. Otrar, Sığnak,Cend ve Hocent Moğol’lar tarafından baştan başa yakılıp yıkıldı. Cengiz Han, Semerkant’ı ele geçirdikten sonra, ordularını daha küçük parçalara bölerek Harzemşah ülkesinin her yanını aldı.

Alaattin Muhammet, Irak Valisi olan oğlu Rüknettin’in yanına kaçtı.

1220′ de öldü. Onun ölümüyle Harizmşahlar Devleti dağıldı, ülkeyi Cengiz Han bütünüyle ele geçirdi.

—-

Alaattin Muhammet, Celalettin Mengübirti’yi kendisine ardıl  atamıştı. Ama  Celalettin Harizmşah , Harizmşah’lar Devleti’nin başına geçti.

Harizm’e döndüyse de, Moğol’ların  yaklaşması ve bazı Türk beylerinin karşı koyması üzerine, Horasan’a çekildi.

Ürgenç’te büyük bir kuvvetle kenti kuşatan Moğol’lara karşı dört ay direndiyse de, sonunda yenilerek. Harizm’i terketti.

Devletinin enkazını toplamak için sürdürdüğü yoğun çabaları bir türlü sonuca ulaşamadı. O, bu direnciyle, Cengiz Han  tehlikesinin batıya gelmesini, belli bir süre geciktirdi, savaşlarda gösterdiği  yararlılıklarla da, Türk tarihinde bir kahraman olarak yer aldı.

————————-

Yassı Çemen Savaşı

————————-

1230  yılında, Anadolu Selçuk’lu Sultanı 1. Alaeddin Keykubat ile Harzemşah Devleti Sultanı Celalettin Harizmşah  arasında Erzincan yakınlarındaki  Yassı Çemen ‘de  yapılan  savaş  Anadolu Selçuklu Devletinin galibiyetiyle sonuçlanarak Anadolu Selçuk’lularının Doğu Anadolu Bölgesine egemen  olmasını sağladı.

Savaşı kaybeden  Celaleddin Harzemşah kaçarken Meyyafarikin dağlarında yakalanarak öldürüldü  ve  Harzemşah’lar  Devleti de böylece sona erdi .

Kaynakça

————

https://www.kulturportali.gov.tr/portal/harezmsahlar-devleti–1097-1231-

https://www.turktarihim.com/Harzem%C5%9Fahlar.html

İdris Kulaçoğlu . 9.2.2019  16:58 çalışma odam .