TES YAZITI

( Uygur yazıtı )

Moyun Çor

——————-

B. Ya. Vladimirtsov, 1915 yılında kuzeybatı Moğolistan’a yaptığı bir gezi esnasında Tes Irmağı vadisinde bir yazıt bulur, yazıtın metnini kopya ederek yayımlamayı planlar ancak bu plan gerçekleşmez (Klyaştornıy 1986: 151).

Tes bitigi  / yazıtı  , Moğolistan’ın  Hövsgöl / Khövsgöl / Hubsugul  Aymak’ında / eyaletindeki Övörbulag  bölgesinde , Tes Irmağı  / Tesiyn göl ’ ün  yukarı mecrasında /  yatağında Türk Runik harfli yazıtlarla kaplı bir anıt parçasını  1976 yılında S. G. Klyaştornıy ve S. Karcavbay tarafından toprağa gömülü olarak  bulunmuştur..

Yazıt  , bu gün ( 2021 ) Moğolistan’ın başkenti Ulaan  Baater / Ulan Batur  Tarih müzesindedir.

( Eski adı : Urga / Kızıl  Bahadır – Kızıl yiğit ‘ dir.

22 satırdır. ( ms. 757 )

—-                      

Kızıl renkli dikdörtgen granit bloktan ibaret olan bu anıt, daha büyük bir anıtın alt kısmıdır.

Anıt parçasının uzunluğu 86 cm , iki geniş yüzünün eni 32 cm , iki dar yüzünün eni de 22 cm dir.

Dört yüzü de yazıtla kaplanmıştır.

Yazıtın batı yüzünde 6, kuzey yüzünde 5, doğu yüzünde 6 ve güney yüzünde 5 olmak üzere toplam 22 satır bulunmaktadır.

Geniş yüzlerinde 6’şar, dar yüzlerinde ise 5’er satır vardır.

Yazıtın iki satırı tamamen kaybolmuştur.

Satırların baştan ortaya kadar olan bölümü tahrip olduğu / bozulduğu için yazıtın okunabilen yerleri, satırların son bölümüdür. Yazıtta, Tariat ve Şine Usu’dakine benzer bir damga vardır. Yazıt bugün, Moğolistan Arkeoloji Müzesindedir. ( A. Rona )

Yazıtın korunan kısmının uzunluğu 76 cm .’dir.

Satırlar oyuk çizgilerle birbirinden ayrılmıştır.

Oyulmuş Runik harflerin yüksekliği 3,5 – 4 cm .’dir. Harfler, Terhin (Taryat) ve Şine Usu yazıtlarındaki şekiller ile  hemen hemen aynıdır.

Tes yazıtının dar kenarlarının alt kısmında, Terhin ve Sine Usu yazıtlarındaki damgalara benzeyen bir damga vardır.

Batı-Kuzey-Doğu-Güney sırasına koymuştur.

Tes yazıtındaki bütün cümlenin aşağıdaki gibi okunması gerektiğine inanıyorum:

… [t](e)z(i)g k(a)s(a)r Puur(ı)ğ jçoorıtı çıt tikdi örg(i)n y(a)r(a)tdı y(a)yl(a)dı “…

” Kasar’ın batısında, Tez ırmağında yerleşti, çit dikti, taht kurdu ve yazı (orada) geçirdi.”

Prof.dr. Talat Tekin .

————–

TES  YAZITI / Tes (Mo 11) Yazıtı

Tes, Şine Usu yazıtının doğu yüzünün 7 – 10. satırlarında sözü edilen iki yazıttan birincisinin Tes, ikincisinin ise Tariat yazıtı olduğunu belirtir.

Ona göre Uygurların ilk yerleşme yeri Tes Irmağı’nın kaynağıdır. Dolayısıyla, Uygur Kağanlığı’nın ilk yazıtı da, bu ırmak civarına dikilen Tes yazıtı olmalıdır ve bu da kaplan yılı yani 750 olarak tarihlendirilebilir.

(1986: 55-56). Doerfer, yazıtın 761 – 762 yılında, ideal olarak 762 yılında dikildiğini öne sürer (1993: 74). Osman  Sertkaya ise yazıtı 750 olarak tarihlendirir ve yazıtta anlatılanların, özellikle 741 – 753 yılları arasına ışık tuttuğunu belirtir (1992: 327 – 328), (2003: 28).

—-

Yazıtın güney yüzünün 2. Satırında

—-

[te]zig kasar kur<ı>g kontı çıt tikdi örgin yaratdı yayladı

—-

“ Tes (Irmağı’nın) (kaynağına?), Kasar’ın batısına yerleşti. Çit dikti, tahtını kurdurdu, yazı (orada) geçirdi.”

cümlesinden hareket eden Osman Sertkaya, yazıtın burada yazıldığını düşünür. Ona göre sözü edilen yazıt, Tes yazıtı olmalıdır (2003: 28 -29).

Ancak bu satırda herhangi bir tarih kaydı bulunmamaktadır.

—-

Yazıtın kuzey yüzünün 2. satırında Uygurların 300 yıl yurt tuttukları,

Doğu 1’de Tenride Bolmış El Etmiş Uygur Kağan’ın tahta oturduğu anlatılır.

Doğu 2’de sahte kağandan bahsi / konusu geçer.

Doğu 3’te yurdu düzenledikten sonra yabgunun öldüğünden söz edilmiş,

Doğu 4’te Tenride Bolmış El Etmiş Bilge Kagan /  Moyan Çor’un (Çin. Moyan chuai) tahta çıktığı anlatılmıştır.

Doğu 5’te Kağanın bilge kimse olduğu ve doğudaki halkların tabi / bağlı olduğundan söz edilmiştir.

Doğu 6’da adı geçen Yollug Kagan ile kimin anlatılmak istendiği belli değildir.

Güney 1’de Köl Beg Bilge Kagan adı geçmektedir.

Güney 2’de Tes Irmağı civarında Kasar’ın batısında yurt tuttukları, çit vurdurdukları, taht kurdukları ve yaz vaktini geçirdikleri kayıtlıdır.

Güney 3’teki  cümleden, yazıtı yazdıran ve damgayı işleyen kişinin Elser adlı bir kimse olduğu anlaşılmaktadır.

 —-

Yazıtla ilgili neşir / yayın çalışması olmasa da çok önemli okuma ve anlamlandırmalarda bulunan Prof.dr. Talat  Tekin’in adını da anmak gerekir.

Aynı dergide hem Türkçe hem de İngilizce olarak yayımlanan Tekin’in makalesi / köşe yazısı ,

Ü. Çelik Türkçeye tarafından çevrilmiştir (Prof.dr. Talat  Tekin 1989).

———————————

Uzun araştırma sonucunda kısa da olsa bu yazıt ile ilgili bilgilere eriştim .

Sorun ; Uygur yazıtları başlığı altında tüm bilgilerin toplanmamış veya eksik olmasıdır.

Genellikle yazıt 1 satırdır / yazıt 10 satırdır. Açıklamasını yeterli bulmuşlar .

İdris Kulaçoğlu . 20.2.2021 çalışma odam .

KAYNAKÇA

AYDIN, E. (2018).

Türk Runik Harfli Uygur Yazıtlarının İçeriği ve Üzerindeki Çalışmalar

Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 7/ 15, s. 1-22.