APRIN ÇOR TİGİN

APRIN  ÇOR  TİGİN

( 8 / 9 yüzyıl )

————————

Uygur Türk’üdür.

İlk Türkçe şiirlerin yazarı olarak kabul edilir ve Maniheist dönem Uygur edebiyatından günümüze ulaşan sekiz şiirden ikisini o yazmıştır.

(Ercilasun 2008: 226-227)

Şiirlerinden ilki MANİ ÖVGÜSÜ ile  ilgilidir.

Şairin Mani övgüsünü konu edinen ilahi niteliğindeki şiiri, dörtlükler şeklinde düzenlenmiştir ve mısra başı kafiyelidir.

Toplamda 12 mısradan oluşan bu şiirin her mısrasındaki hece sayısı ortalama 12’dir.

” SEVGİLİ  ” adıyla tanınan diğer şiiri ise, Türk edebiyatının bilinen ilk aşk temalı lirik şiiridir.

“Sevgili” adı verilen diğer şiiri de dörtlüklerden oluşmaktadır ve yine mısra başı kafiyelidir.

Şiirler  kuzey  doğu Türkistan’da Turfan kazılarında bulunmuştur.

Bulguların aslı Berlin / Almanya’dadır .

Aprın Çor Tigin’in şiirleri en erken 8. en geç 9. yüzyılla tarihlendirilmiştir.

—-

Adındaki Tigin, onun  bir Taht  varisi / Şehzade  olduğuna işaret etmektedir.

Kendisiyle ilgili  bilinenler, şiirlerinin yazılı olduğu yaprağın başındaki Aprın Çor, Tigin Kügi Takşutları ile her iki şiirinin  sonunda  yazılmış  bulunan Tükedi Alprın çor tigin kügi  ifadelerinden ibarettir.

—-

Uygur dönemine ait Mani dininin etkisindeki edebiyatta

Hintçe’den geçen ” ŞLOK ” ve Türkçe ” TAKŞUT  ” kelimeleri kullanılmıştır.

“Küg” kelimesi de şiir ve nazım için kullanılmıştır.

—-

Mani dini, aydınlık ile karanlığın bitmeyen çatışması üzerine kuruludur.

Aydınlık tarafın bir parçası karanlığın / dünyanın içinde kalmıştır.

Bu dinde Tanrısal öz taşıdığı kabul edilen canlara zarar vermek yasaktır. Aydınlanmaya ise ancak seçilmişler denilen ve kendilerini Tengri’ye  / Burkan’a adayan dinsel kişiler aracılığı ile ulaşılabilir.

Mani dinindeki Türkler, Buda’ya Burkanderlerdi.

—-

Manici şiirin nazım / şiir  birimi genellikle dörtlüktür.

Mısra başı kafiyesinden / uyakından  başka ahenk unsurları da vardır.

Hece sayısı bakımından belli bir düzen yoktur.

Manici çevreden kalma sekiz şiir bilinmektedir.

Bunlardan ikisinin şairi Aprın Çor Tigin’dir

Yedi dörtlükten oluşan bu şiirin ilk dörtlüğü kayıptır.

“Sevgili” adı verilebilecek olan bu şiir, Uygur edebiyatının, dolayısıyla Türk şiirinin ilk ve en eski lirik / coşkun duygular şiir örneği sayılmaktadır.

—-

AMRAK / SEVGİLİ

kasınçığımın öyü kadgurar men
kadgurdukça
kaşı körtlem
kavışıgsayur men

( Günümüz Türkçesi )

Yavuklumu düşünüp dertleniyorum.
dertlendikçe
kaşı güzelim
kavuşmayı özlüyorum

————-

öz amrakımın öyür men
öyü evirür men ödü / çün
öz amrakımın
öpügseyür men .

( Günümüz Türkçesi )

Kendi sevgilimi düşünürüm ben
düşünürüm düşünürüm de…

kendi sevgilimi
öpmek isterim ben

————-

barayın tiser
baç amrakım
baru yime umaz men
bağırsakım

( Günümüz Türkçesi )

Kaçıp gitsem
güzel sevgilim
gene de gidemem ki ben
merhametlim!

————–

kireyin tiser
kiçigkiyem
kirü yime urnaz men
kin yıpar yıdlıgım

( Günümüz Türkçesi )

Sokulayım desem (sana)
yavrucuğum
gene de sokulamam ki ben
misk gibi güzel kokulum!

————-

yaruk tengriler
yarlıkazunın
yavaşım birle
yakışıpan ardılmalım

( Günümüz Türkçesi )

Işık Tanrılar
sayesinde
huyu güzelimle
birleşip ayrılmayalım

—————

küçlüg priştiler
küç birzünin
közi karam birle
külüşüpen külüşügin oluralım

( Günümüz Türkçesi )

Kudretli meleklerin
kudreti sayesinde
kara gözlümle
gülüşüp oturalım.

KAYNAK : Şinasi Talat Tekin, Türk Dünyası El Kitabı, Ankara 1998, s.46-47

—————————

Mani dini etkisi altında yazılmış şiirlerden ikisinde, bunların Aprın Çor Tigin adlı bir şaire ait olduğu kaydedilmiştir.

Bu varsayımdan hareketle, adı günümüze kadar gelebilmiş ilk şair, Aprın Çor Tigin’dir.

Bu nedenle pek çok kaynakta Aprın Çor Tigin’in, adı bilinen en eski Türk şairi sayılabileceği belirtilmektedir.

Turfan kazılarında bulunan bu şiirler ilk kez A. von Le Coq tarafından 1919 yılında yayımlanmıştır.

Şairin elimize geçen iki şiirinden ilki, üç dörtlükten oluşan ve ilâhî tarzında yazılmış bir övgüdür.

İlk dörtlüğü zedelenen bu şiirin ikinci ve üçüncü dörtlükleri şöyledir:

İLAHİ

——-

Bilegüsüz yiti vaj[ır ti]yür

Bilegüsüz yiti vajı[r ti]yür

Vajırda ötvi biligligim tözünüm yarukum

Vajırda ötvi biligligim bilgem yangam.

—–

(Günümüz Türkçesi )

Bilenmeden keskin (olan) elmas(tır) derler;

Bilenmeden keskin (olan) elmas(tır) derler;

Elmastan daha keskin bilgilim, asilim, ışığım,

Elmastan daha keskin bilgilim, bilgem, filim.

—–

Kün tengri yarukın teg köküzlügüm bilgem

Kün tengri yarukın teg köküzlügüm bilgem

Körtle tözün tengrim külügüm küzünçüm

Körtle tözün tengrim burkanım bulunçsuzum

—–

(Günümüz Türkçesi )

Gün Tanrıışığı gibi göğüslüm bilgem,

Gün Tanrı ışığı gibi göğüslüm bilgem;

Güzel (ve) asil Tanrım, ünlüm, koruyanım!

Güzel (ve) asil Tanrım, Buda’m, bulunmazım!

————

Türkiye’de ilk olarak Reşid Rahmeti Arat, Şinasi Talat Tekin ve Osman Fikri Sertkaya gibi araştırmacılar Aprın Çor Tigin’in şiirleri üzerine inceleme ve değerlendirmelerde bulunmuşlardır.

———-

Kaynak

———-

Bilinmeyen Türk Tarihi web sitesi
Eski Türk şiirinin kaynaklarına toplu bakış. Yrd.Doç.Dr. Osman Fikri SertkayaTurfan Kazıları.

Türk ansiklopedisi, M.E.B devlet kitapları, Milli Eğitim Basımevi, 32 C, Ankara, 1983, ilgili bölüm.

İdris Kulaçoğlu …. 23.3.2019 14:40  çalışma odam .