ER TÖŞTÜK Kırgız destanları 2

KIRGIZ DESTANLARI

( Er Töştük destanı )

—————————

Kırgız Türkleri, başta Manas olmak üzere birçok destanı ile Türk destan

geleneğinde önemli bir yere sahiptir.

Bütün Kırgız destanlarında kahramanların yaptıkları mücadeleler / uğraşlar doğrudan aksettirilmiş / yansıtılmış  ve bu uğraşları babadan sonra oğullar veya kızlar hatta torunlar devam ettirmiştir.

Er Töştük ve Coodarbeşim, birbirini tamamlayan baba ve oğlunun kahramanlıklarını anlatan destan türlerindendir.

Kırgız Destancılık Geleneğini en çok etkileyen destanlardan bir Dede Korkut’tur. —

Kırgız destanlarına örnek olarak :

Manas, Semetey, Seytek, Er Töştük, Coodarbeşim, Kurmanbek, Seyitbek, Şırdakbek, Canış Bayış, Er Tabıldı, Canıl Mırza, Kız Darıyka  sayılabilir.

Konusu kahramanlık olan Kırgız destanlarında genellikle kahraman olağanüstü güce, ata, silaha elbiseye sahiptir.

Başka bir deyişle, destanın başından sonuna kadar olağanüstülük seyredilir.

Bu tür olağanüstü kahramanların karşılaştığı engeller veya uğraş verdikleri düşmanları da kolay kolay öldürülmeyen olağanüstü güce sahip olan ya kahramandır , ya devdir , ya da başka bir dünyaya ait yaratıktır.

Kırgız destan ve masallarında geçen Celmoguz da kahramanın karşılaştığı farklı aleme ait ve olağanüstü güce sahip bir karakterdir.

Er Töştük’te Celmoguz Kempir dışında bir de Tek Gözlü Celmoguz motifi

vardır.

Tek Gözlü Celmoguz, Celmoguz Kempir’den farklı olarak erkektir.

Bu motif, Türk mitolojisindeki Tepegöz motifi ile örtüşmektedir

Manas, Kurmanbek gibi birden fazla daireden oluşan Er Töştük’ün ikinci halkasını Coodarbeşim Destanı  oluşturmaktadır.

Baba Er Töştük’ün bir zamanlar yapamadığı işleri oğlu Coodarbeşim yapmaktadır.

O da babası gibi uzun yolculuğa çıkar.

Ancak Er Töştük’ün yolculuğu yer altı dünyasında geçerken Coodarbeşim ise bilinmeyen gizemli diyarlarda yolculuk yapar.

Destanın sonunda iki kahraman da çeşitli düşmanlarla uğraşırlar ve uzun yıllar sonra doğduğu yere dönerler.

—————————–

ER TÖŞTÜK DESTANI 

ve  ÖZETİ

( Kırgız Destanı ) 

Dr. Doğan Kaya

—————————–
 
Kırgızların en eski destanlarındandır.

Kazaklarda “ Er Töştik ”,

Buryatlarda “ Geser ”,

Tatarlarda “ İyir Toşlig ” adlarıyla da anlatılmaktadır.

Er Töştük, meşhur destan kahramanı Manas’ın arkadaşı olup aslında müstakil / ayrı  bir  destan olmaktan öte Manas destanı içinde anlatılan bir bölümdür.

Er Töştük destanı Türk bilim adamlarınca ayrı bir destan olarak alınır.Er Töştük, mitolojik ve masalımsı unsurları ihtiva eden / içine alan ve sadece Kırgızlar değil, diğer Türk boyları arasında da anlatılan destandır.

Er Töştük destanının Sayakbay Karalayev  varyantında / söyleminde  iki farklı Celmoguz motifi geçmektedir.

Bunlar Yedi Başlı Celmoguz Kempir ile Tek Gözlü Celmoguz’dur.

Her ikisi de yer altı hanı olan Kökdöö’nün sadık hizmetkarlarıdır.

Kökdöö’nün  küçük kızı Külayım, Töştük’ün namını duyar ve ona aşık olur.

Bunun üzerine Celmoguz Kempir’e at başı kadar altın vererek

onu yer altına getirmesini söyler.

Destanın başka bir yerinde iyi bir kahin Kempir, Er Töştük’ün babası Eleman’la karşılaşır ve ona Yedi Başlı Celmoguz Kempir’in oğlu Er Töştük’ü Kökdöö’ye götürmek için hazırlandığını söyler.

Destanda Celmoguz Kempir, havana binip havanelini kamçı olarak kullanan,

elinde  iyreği olan her çeşit sihri / aldatmayı yapabilen yedi başlı yaşlı bir kadındır.

Buradaki  iyrek kelimesinin anlamı Kırgızca Sözlükte :

1. Deriyi sepilemek için yapılmış orağa benzer keskin olmayan alet.

2. Ağızlarda orak anlamında verilmektedir.

“ İyrek ” sıradan bir alet değildir.

Er Töştük, atı Çalkuyruk’un yardımıyla çelik eğesini alarak Celmoguz Kempir’den

kaçarken Celmoguz Kempir, elindeki iyreği fırlatıp “ Kara yer yarıl ” der ve

yer yarılır, Töştük ise yer altına iner.

Buradan anlaşılıyor ki, iyrek, Celmoguz Kempir’ in yer altı ile yeryüzü arasında rahatça dolaşabilmesini sağlayan ve onu tamamlayan olağanüstü bir alettir.

Bir kahraman için atı, kılıcı onun için ne kadar önemli ise iyrek de Celmoguz Kempir için bir o kadar önemlidir.

( KEMPİR  sözcüğü :

Kırgızlarda  gökkuşağının diğer bir adı cez kempirdin celesidir.

(Cez Kempir’in ağı).

Deniz Karakurt yine kempir kelimesinin Türk  mitolojisinde AT  TANRISI  olarak bilinen Kambar Han  / Kırgızlarda Kambar – Ata  ile bağlantılı olma ihtimalinden / olasılığından bahsederek / anlatarak  Kambarın, kam (şaman) kelimesiyle ilişkili olduğunu yazar (Karakurt 2011: 117).

Deniz Karakurt’un yazdıklarına göre Kempirin erkek olduğu anlaşılmaktadır.

Tacik mitolojisinde, “ Kempir ” doğa olaylarını  kişileştiren bir kadın ruhtur.

Çeşitli kılıklara girerek giysisini sallayıp yayığı döndürüp çan çalarak göğün gürlemesini, şimşeğin çakmasını sağlar.

Kırgız destan ve masallarında Cez Tumşuk (Cez Tırmak) Cez Kempir ve

Mastan Kempir motifleri de yer almaktadır. Bunlar Celmoguz Kempir ile aynı

özelliklere sahiptirler.

( Er Töştük, canının bağlı olduğu eğeyi getirmek üzere yola çıkar ve yedi sene yer altı dünyasında kalır. Onun bütün kahramanlıkları yer altı dünyasında gerçekleşir.

Coodarbeşim ise babasının bir zamanlar yapamadığı işleri yapmak üzere yola çıkar ve çeşitli maceralar yaşayarak, düşmanlarla savaşarak yurduna döner. Her iki destanda hazırlık epizodundan / bölümünden  sonuç epizoduna / bölümüne kadar motif zenginliği mevcuttur / vardır. Üzerinde durulacak olan Celmoguz motifi, Kırgız destan ve masallarında sıkça geçmektedir. Celmoguz bir mitolojik motiftir. )

Dr.Doğan Kaya .

Töştük, üzerinde ilk duran araştırmacı Radloff’tur.

“Türk Halklarının Edebiyat Örnekleri” adındaki ünlü çalışmasının 4. cildinde Batı Sibirya Tatarlarının “ İir Toşlık ” masalını, 5. cildinde de Kırgızların arkaik /eskimiş  kahramanlık destanını yayınlamış, iki metnin karşılaştırmasını yapmıştır.

Daha sonra G. N. Potanin, Buryat ilim adamı M. N. Hangalov, Sovyetlerden P. A. Falev ile V. M. Jirmunskiy gibi kişilerin bu konuda mesai / çalışma  yaptıklarını bilmekteyiz.
Kırgızlardan C. Camgırçıoğlu, 1. Şamenoğlu, 1. Abdırahmanoğlu, C. Kazakbayoğlu’nun el yazmalar fonuna teslim ettikleri materyaller nesir / düz yazı  şeklinde söylenmiş masallar olup Kırgızistan’ın kuzey bölgesinde yaşayan boylardan derlenmiştir.
Destanın dört eş metni vardır.

Bunlar;

1 – İbray Abdırahmanov’un derlediği Sayakbay Karalayev eşmetni (1937),    

2 – Surançiyev Kalça eşmetni (1942),

3 – “Köçpösbay” adıyla Iymanbek Şamenoğlu’nun derlediği eş metin (1949),   

4 – Düyşömbiyev Mırza’nın “Eleman Baydın Er Töştük” adıyla yayımladığı eş metinlerdir.(1957).

Destan üzerinde Kırgız bilim adamlarından C. Taştemirov, S. Musayev, B. Kebekova, E. Abdullayev çalışmışlardır.

Karalayev eşmetni 16559 dizeden oluşmaktadır.
Töştük – Coodarbeşim – Moldocaş birbirini tamamlayan üç destan halindedir. Bu durum Kırgız destanlarında sıkça karşımıza çıkar.

Manas – Semetey – Seytek, Kurmanbek – Seyitbek – Şırdakbek bu neviden/ türden  destanlardır.


Er Töştük, doğması, hızlı büyümesi, zekası, güçlü ve iradeli olması, girdiği her işin üstesinden gelmesi destan kahramanlarındaki özelliklere sahip birisidir.

12 yaşında herkesi dövebilen, koyun gibi kesen biri olarak sunulur.
Destanın özeti şöyledir:

——————————–
Kırgızlarda Kökötöy’ün yaş töreni olur. Bu törene bütün dünya halkları davetli olur.

Törende çeşitli oyunlar oynanır. Oyunlardan güreşte kim birinci olursa ona büyük bir ödül verilecektir. Bunu duyan bütün halklar kendi pehlivanlarını güreşe hazırlarlar. Bunların arasında dev gibi olan ve herkesin kendisinden çekindiği Kalkmak pehlivanı Han Coloy da vardır.
Kırgız Hanı Manas, yiğitlerini toplar ve onlara Coloy’un karşısına çıkıp onu yenmelerini söyler. Ancak hiç birisi bu teklifi / öneriyi kabul etmez. Manas aynı teklifi / öneriyi Er Töştük’e yapar. Er Töştük de yer altından yeni çıktığını, henüz sağlıklı olmadığını söyler. Sonunda, Coloy’un karşısına Kırgız Koşoy çıkar ve onu yener.
Kırgız ülkesinde çok zengin ve 8 oğlu olan Eleman diye birisi vardır. Günün birinde çocuklarının tamamı gözden kaybolur. Eleman aramadık yer bırakmaz. Günün birinde bir tarlada uyuya kalır. Rüyasında aksakallı ihtiyar Eleman’a bir alma / elma verir eşi ile bunu yemelerini ve bir oğlunun olacağını adını da Er Töştük koymalarını söyler.
Aradan 9 ay geçer ve ihtiyarın dediği gibi bir oğlu olur. Çocuğun adını Er Töştük koyarlar. Çocuk akranlarına göre daha hızlı gelişir. On iki Yaşında köyün çocuklarını döver. Onlardan birisi kızar ve eğer yiğitse kaybolan ağabeylerini bulmasını söyler.

Töştük, bunu annesine sorar ve doğru olduğunu öğrenir.

Hazırlığını yapar ve 8 ağabeyini bulmak için yola çıkar.

Eleman ona kırk sene yırtılmayan demirden ayakkabı, seksen semiz atın etinden yedi yıllık azık hazırlatıp yolcu eder.
Töştük’ün başından çok belalar ve sıkıntılar geçer, sonunda ağabeyleriyle karşılaşır. Onarı alıp evlerine gelirler.
Bir gün Töştük’ün aygırı kaçıp  Çuk-Terek adlı bir yere gelir.

Töştük, oraya gider ve Çuk-Terek’teki Peri kızı Aysalkın’la karşılaşır ve onunla nikah kıyar.
Aysalkın’ın Er Töştük’ten gebe kalır ve dokuz aydan sonra bir erkek çocuk doğurur. Töştük, çocuğun adını Bokmurun koyar.
Birgün Aysalkın, bir fırsatını bulup Bokmurun’u alıp çocuğu olmayan Kökötöy’e getirip evlat olarak verir. Töştük ise, her şeyden habersiz eğlenip, gününü gün etmektedir.
Aradan yıllar geçer ve Eleman oğullarını evlendirmek için kız arar. Gördüğü bütün kızları beğenmez. Günün birinde bir kocakarıya rastlar.

Sonra, Oruskan adlı birinin evine konuk olur. Oruskan’ın dokuz kızı vardır. Kızlarını istemek için avda olan Oruskan’ı bekler. Oruskan, Eleman’ı ağırlar, azizler / yüceltir.
Eleman, Oruskan’a dokuz oğlu için, dokuz kızına talip / istekli  olduğunu söyler. Bunun üzerine Oruskan şartlar ileri sürer.

Şartları ;

Yaylak ve kışlağının hayvanla doldurulması,

Kapılarının altına altın ve gümüş serilmesi,

Kapılarındaki bülbüllerin birbirine uçması,

Kapıların birinin önü yağ, diğerinin önü bal gölü yapılması, birindeki balıkların diğerine sıçramasıdır.


Eleman evine döner. Oruskan’ın şartlarını çocuklarına aktarır.

Onlar, hayvanı bulabileceklerini ancak altın, gümüş, yağ ve balı temin / elde edemeyeceklerini söylerler.

O zaman Töştük ileri çıkar ve bunun kolay bir iş olduğunu söyler. Bunun için at Atası boz aygırla at anası boz kısrağın Oruskan’ın yaylasında kesilmesi ve kanlarının saçılması yapmaları yeterlidir.
Er Töştük’ün dediğini yaparlar. Oruskan’ın arzuları bir bir gerçekleşir. Eleman büyük düğün yapar. Ala-Too (Ala Dağ) gibi et yığar, Ala-Göl gibi çorba yapar. Büyük bir ziyafet / yemekli şölen  verir. Ziyafet kırk gün sürer. Hatta halk arasında; “Eleman’ın töreni” diye bir deyim bile oluşur.

Ziyafet sonunda düğün kervanı yola koyulur.

Ancak dokuz kızdan en küçüğü Kenceke; “Ben, Yolu Deve’yi, Çalkuyruğu (atı) ve Kuytu Köle’yi almadan gitmem. Kiltorko ve Gokçekez Geze’yi giymeden yola çıkmam.” diye düğün kervanına katılmak istemez.

Kenceke’nin arzusu yerine getirilir. Düğün kervanı bir hayli yol gittikten sonra büyük bir deryaya / denize  gelirler. Bir gün dinlenirler.
Eleman  sabah erken kalkar, atlarını yayar ve derya / deniz kenarlarında atlara su içirirken, suda bir karaciğer görür. Süratle karaciğere atılarak uzun kargısını ona batırır. Karaciğerden sıvı gelmeye başlar.

Eleman da deryaya girip karaciğeri tutar. O zaman, karaciğer, yedi başlı bir cadı olur. Bu, Zelmogus’tur.

Zelmogus, Elaman’ı kaldırıp dövmeye, üstüne çıkıp zıplamaya başlar.
Eleman, kendisini serbest bırakması için yedi başlı cadıya ;

“Mağara dolu param var, sürülere yetecek arazim / toprağım var, yılkı yılkı atım, develerim, sığırlarım var. Onları sana vereyim.” diyerek yalvarır.

Zelmogus, aldırış etmez, üzerinde zıplamaya devam eder.

Eleman, bu defa sekiz oğlunu kendisine vermeyi teklif eder / önerir.

Zelmogus, onu da kabul etmez.

Eleman son defa en küçük çocuğu Er Töştük’ü ona vermeyi teklif eder / önerir. Zelmogus, kabul eder ve Eleman’ı serbest bırakır.

Töştük doğduğu zaman kendisiyle beraber bir sihirli kutu dünyaya gelmiştir, onu Zelmogus’a verir.
Kervan, yoluna devam eder. Bu arada Töştük, konuşma yeteneği olan atını koşturup, Cadı’nın yanına gider ve sihirli kutuyu alıp kaçar. Ancak Cadı ardına düşer. Sihir yapar ve yer yarılır. Töştük bu yarıktan düşer ve atıyla yer altında kalır. Yer altında birisi geyikten daha hızlı olan, birisi uzaklardaki sesi duyan, birisi çok uzakları görebilen ve birisi de göl suyunu yutabilen dört Mamıt’la karşılaşır ve onlarla dost olur.


Yer altının padişahı olan Kök Döö /Gök Dev ‘in  üç kızı vardır ve bunlardan küçüğünün adı Kül Ayim’dir.

Kül Ayim, Er Töştük’ü rüyasında görüp ona aşık olmuştur.

Kül Ayim, Er Töştük’ü çoban kılığında babasının yanına hizmete sokar.

Adını da Kel Çoban kor.

Kök Döö, üç kızını evlendirmek ister, kızlarının eline birer elma verir ve kimi arzu ederlerse / isterlerse elmayı o kişiye atmalarını söyler.

Köl Ayim, elmasını çobana / Er Töştük’e atar.

Kök Döö, bundan hoşlanmaz ama yine de rıza gösterir.
Kök Döö, kızlarını vermek için şartlar ileri sürer.

Bunlar ;

Doksan tene yaban eşeği sıpası getirmeleri ve kaybolan benekli kısrağın taylarını bulup getirmeleridir.

Kardeşlerden ikisi bu şartları yerine getirmek isterlerse de başaramazlar. Kel Çoban’ın / Er Töştük’ün yardımıyla başarılı olurlar. Kök Döö, Kel Çoban’ın Er Töştük olduğunu öğrenir.
Er Töştük kaplan, ayı ve karınca gibi hayvanlara yardım eder.

Tüylü hayvanların tüyünü alır.

Yolda karşılaştığı tek gözlü devi öldürür.

Aradan günler geçer. Töştük çok yollar, çok sular geçip Urumkan’ın şehrine gelir, Urumkan’dan kızı Uzunçaç’ı kendisine vermesini ister.

Han, şartlarını yerine getirirse, Uzunçaçı kendisine vereceğini söyler.
Urumkan’ın ilk üç şartı kendi kaplanı, pars ve ayısı karşısına Er Töştük’ün kaplan, pars, ayı ve kurt ile dövüşmesidir.

Er Töştük, yanındaki tüyü yandırır, bir kaplan peyda olur / ortaya çıkar  ve Han’ın kaplanını öldürür. Aynı şekilde pars, ayı ve kurt ortaya çıkıp Han’ın parsını, ayısını ve kurdunu öldürür.


Urumkan, daha sonra Töştük’ün İtiçpes Gölü’ndeki kırk kulaklı kazanı getirmesini ister.

Töştük, İtiçpes Gölü’ne gider. Suya gireceği zaman, atı Çalkuyruk dile gelir.

‘’ Suya girenin öldüğünü, girmeden önce yedi gün beklemesini, bu arada suyun yüzüne köpük çıkarsa sevinmesini, şayet kan çıkarsa artık evini göremeyeceğini söyler.

Töştük, atının dediğini yapar ve yedi gün bekler.

Yedi gün sonunda suyun yüzünde kan peyda olur. Göl, Çalkuyuruk’u yutar. Bunun üzerine Töştük, Maamıt’a gölün suyunu yutturur ve atını kurtarır. Kazanla Zelmogus’u, Kara Döö’yü, sonra da Kök Döö’yü öldürür.


Urumkan, at yarışı ister. Töştük, Maamıt sayesinde bunda da başarılı olur.
Urumkan, güreş ister, Güreşte Töştük, Urumkan’ı yener.
Urumkan sonra ok atışı ister. Töştük, bundan da galip ayrılır.
Urumkan, yere taneler saçtırıp onların toplanması ister. Töştük kısa sürede taneleri toplar.
Urumkan, son olarak kendisine ait olan kütüğü, keçeden yapılmış balta ile yarmasını ister. Töştük bunu da başarır. Kazanı getirip Urumkan’a verir.
Urumkan, kızı Uzunçaç’ı Töştük’e verir.

Töştük, Kül Ayim ve Uzunçaç’ı yer yüzüne çıkmak üzere yola koyulur. Bunun için dev kartal Alpkarakuş’tan yardım ister.

Kartal, bunları sırtına alır ve yeryüzüne çıkarır. Yolda yiyeceği biten kartala, Er Töştük baldırından et kesip verir.
Töştük yokken yer üstünde insanları rahatsız eden Çoyunkulak’a rastlar. Onu tanımadığı için yanına alır. Ancak Çoyunkulak, Er Töştük’ü öldürüp ve iki karısını da alıp kaçar. Bu arada Alpkarakuş, Er Töştük’ü diriltir.

İlk işi Çoyunkulak’ı öldürmektir. Ancak Çoyunkulak yedi canlıdır ve canları yedi kuşun içinde saklıdır.

Bunu Uzunçaç’tan öğrenen Er Töştük, yedi kuşu tek tek yok eder ve böylece Çoyunkulak ölür.
Er Töştük memleketine gelir. Hamile olan ve doğurmak için yedi yıldır Er Töştük’ün gelmesini bekleyen eşi Kenceke’ye, Atasına ve kardeşlerine kavuşur, birlikte mutlu olurlar.
Dr. Doğan Kaya
 Dr. Doğan KAYA, KIRGIZ DESTANLARI, SALKIMSÖĞÜT Yayınları: I. Baskı Ankara 2015

——-

Destanlarımızdan   yaşanılan zamanlardaki toplumsal olayları , yerleri , kişi isimlerini , geleneklerimiz hakkında bilgi sahibi oluruz …

OĞUZ – KIPÇAK  ortak destancılık geleneği bağlamında karşılaştırma paylaşımımı

Okumanızı öneririm.

İdris Kulaçoğlu ….. 11.2.2021 çalışma odam .