BUGUT YAZITI Köktürk

BUGUT  YAZITI

( Köktürk )

Moğolistan’da  Bayn Tsagaan Gol / Kutsal Beyaz Göl  civarında yer alan Bugut Dağı’nın 10 km doğusunda   1. Köktürk Kağanlığı çağından kalma bir anıt mezar külliyesinde bulunan Soğdca ve  Brahmi harfleri  kullanılmış  2 dilli  yazıttır.  

Brahmi harfleriyle yazılan yüzündeki metne kıyasla daha iyi korunmuş olmasına rağmen üst kısmı kırılmıştır.

Soğdca Türk yazıtlarından en önemlisi bugünkü Moğolistan sınırları içerisinde Arhangay  bölgesinde bulunan Bugut yazıtıdır.

1. Köktürk Kağanlığı’nın 572-580 yılları arasında gerçekleşen siyasi olaylarının yanı sıra Türk kültür ve sosyal hayatının özelliklerini yansıtan yazıt, Mahan Tigin’in ölümü üzerine Türk Bilge Kaganı Nivar tarafından diktirilmiştir.

Kaplumbağa kaidesi ile birlikte 245 cm yüksekliğinde olan yazıtın sağ tarafı büyük ölçüde parçalanmış olmasına rağmen tepe kısmında bir çocuğu emziren kurt figürü görülebilmektedir.

Kendilerinden önceki Türk boyları gibi bozkurdu Ata kabul eden Köktürkler, onun hatırasını yaşatmak ve ebediliğini sürdürmek için anıtın üzerine nakşetmişlerdir.

Bugut yazıtı bu özelliği  ile sonraki dönemlerde dikilecek olan Köktürk ve Uygur yazıtlarına şekil ve muhteva /  içerik bakımından örnek  oluşturmuştur.

Bilgi notu : Anıt , Moğolistan’ın  Arhangay şehri merkezinde   Çeçerleg müzesindedir.

——————

Yazıtın içeriği

——————

Genel olarak yazıtta Tatpar Kağan’ın ve onun oğlu Umna Kağan‘ın tahta çıktıktan kısa süre sonra Kağanlığı teslim ettiği kuzeni Nivar Kağan ile birlikte babası Tatpar için tertip ettikleri /  hazırladıkları  cenaze merasiminden bahsedilmektedir / töreni anlatılır.

Dikiliş tarihiyle alakalı olarak yazıtın Tatpar Kağan’ın ölümünden hemen sonra 581 veya 582 yılında sonra dikildiği düşünülmektedir. Bunun yanında yazıtta kaydedilen bazı kelimeler yazıtın ehemmiyetini / önemini  arttırmaktadır.

—————-
TÜRK  İSİMİ

—————-

Şu ana kadar tespit edilebildiği /  saptandığı  kadarıyla günümüze orijinal haliyle ulaşıp da Türk adının geçtiği en eski yazılı belge Bugut Yazıtı’dır.

Kelime yazıtta  ‘’ tr-’wkt  ‘’ şeklinde geçmektedir.

————
AŞİNAS : AŞİNA  Boyu . ( 630 lar . İlteriş  ve Bumin Kağanın  bağlı olduğu kol )

————

Türk Kağanlığı’nı kurup yöneten kabilenin adı Çin kaynaklarında A-shina   şeklinde geçmekteyken Bugut Yazıtı’nda bu isim Aşinas şeklinde geçmektedir Aşinas kelimesi :

Karabalgasun Yazıtı’nda da  saptanmış olup  

Ōsawa Takashi’ye göre  Khor Asgat Yazıtı‘nda da geçmektedir.

‘’ s ‘’ harfinin çokluk eki olduğu yönünde görüş birliği vardır.

—————–
Özel  isimler

—————–

Bugut Yazıtı’nın Soğdca metninin Kljaštornyj ve Livšic tarafından 1971’de Rusça 1972’de İngilizce olarak yayımlanmasıyla birlikte birçok Türkolog bu yayınların güvenilirliğini, doğruluğunu  tetkik etmeden /  sorgulamadan   esas almış ve bu da Türk Kağanlığı’nın tarih yazımında bazı kavramların, isimlerin yanlış şekilde yerleşmesine sebep olmuştur.

Bunlardan biri de 4. Türk  Kağanı  Tatpar Kağan‘ın (t’tp’r γ’γ’n) isminin yanlış olarak Taspar Kağan (t’sp’r γ’γ’n) şeklinde okunmasıdır.

1997’de Moğolistan’a düzenlenen Japon-Moğol ortak seferinde Yoshida Yutaka yazıtın estampajını çıkarmış ve Kljaštornyj ile Livšic’in okumalarında birçok hata olduğunu ortaya koymuştur. Söz konusu kağanın isminin Orta Çağ Çincesi ile okunuşu da ( d’ât b’wât) Taspar kelimesinden ziyade Tatpar kelimesini çağrıştırmaktadır. Hüis Tolgoy Yazıtı‘nda da bu isim Tadpar şeklinde geçmektedir.

——————

Yazıtın metni

——————

Bugut Yazıtı’nın Soğdca metninin transliterasyonu:

B–1 (Yazıtın sol yüzü)
1. (r)ty (mwn’)k nwm (sn)k’ ’wst’t δ’r-’nt tr-’wkt ’(’)šy-n’s kwtr(’)’tt ’xšy-wn’k[]
2. ’Y-(K) [ZKn] (mz’yx) m(wx)’n x’γ’n y’rwkc ’ḤY n(w)-’’r x’γ’n ’wr-kwp-’r cr-’’cw mγ’’
3. t’(tp)’r (x’γ’n) wsn wy’(βr)t ’ḤRZY nwkr ZK βγy mwx’n x’γ’n ’PZY βγy mγ’ t’t(p)[’r]
4. x’γ’n (c)[nn x](wr)-sn(y) k’w xwr-tx(y)z pr(m) prw ’nγt’k ’βc’npδ ’xwšwy-n’tt wm’t[’nt]
B–2 (Yazıtın arka yüzü)
1. [ ] (rt)y pr (m)[yw? srδ βγy mwx’n x’γ’n pr’yt Z]Y k’w βγy s’r pwr-sty rty nw(k)r k’w (•)[ ]
2. [ ]( •••••••••• cr-’’)(c)w mγ’ t’(t)[p’r x’γ’n tk’yn]t š’δp-y-t tr-xw-’nt xwr-γ’p-cy-nt tw-δwnt (s’t)[]
3. [ZKn βγy mγ’ t’tp’r ](x’γ’n w’n)kw pt[škw’](tw δ)[’rnt ’PZ]Y tw(’) xwy-štr ’ḤY mwx’n x’γ’n pr’y-t rty n’
4. [-wyt ’krty ’ḤRZY 21? srδ ’β](t)kšpw (xšy-)’t δ’(r)[t ZY n’β](cy)h šy-r’k p’rtw δ’rt rty ms ’kδry tγw βγy mγ’
5. t(’tp’r) x[’γ’n w’](δ)[y nyδ r]ty [ ](•) (’β)tkšpw ’nγwncy-δ xšy-’ ZY n’βcy-h p’r rty nw[kr]
6. β(γ)y m(γ)’ [t]’t(p’r x’γ’n ms ••)[ ptš](k)w’n ptγwštw δ’rt rty xr-(γw)šk srδy (xwt’)w (’)k(rt)[y]
7. (rty) 10s srδ xšy-(’)[t δ’rt rty? βγy] (mγ’?)[ t’tp’r x’]γ’n k’w (βγ)y-št s’r pwrst rty py-štrw š’δp-y-t trx(w)[’nt]
8. xwrγ(’)pcy-(nt )s[ ]t (••••••••••)[ ](’’βr)-’δtw δ’rnt rty nwkr mγ’ wmn’ x’γ’n w’δy nšyδ(t)[w]
9. δ[’](rnt r)t[y ](k•••)[βγy mγ’ wmn’ ](x’)γ’n pr(m’tw) δ’r-t (MN) ’BY mγ’ t’tp’r x’γ’n wsn RB(k’)
10. [ ](•••)[ ](’)krty (r)[t](y) m(s) prm’(’)tw δ’r(t) RBkw nwm snk’ ’wst rty ’YK nw(m)
11. [snk’ ’ḤRZY ](pts)[’r? cw ZKn ’wrkw](p’r) βγy mγ’ t’(t)p’r x’γ’n tk’y-nt ’cw npyšnt cw βrnp’š(nt)
12. [ ](cw)[ š’δ](pyt) cw xwr-(γ’pcy-)nt cw (ms) wkwrt cw n’βcy-’kh ’(st)[’nt?]
13. [ ](•) β’r-’k ’sp’δy-’(n) pr’y(w) ’βt my-δ ’xšt δ’r-’nt
14. [ ](t) (ptxw)stw δ’r-’nt rty cy-mnt pyštr(w ms?) Okunamıyor
15. [ nwm s](nk’ pr)m’tw δ’r-(nt) ’(ws)t rty c’n’w δw’ xšywnk
16. [ ](t )[ ](r’’)tw δ’r-(nt rty) ’sky-s’r r[’](δy) m’tnt rty
17. [ ] (xwt)y ’yt δ’r-nt rty (wr’š yw)yδ’n s(p’)δ m(zyx?)
18. [ ](•)’ n(sm)y ZY [’n]y wys(pw) ’ytδ’r-(nt) r[ty]
19. [ ]’k δw’ x(’γ’n) šy(r’w) m(r)[ ]
B–3 (Yazıtın sağ yüzü)
1. [ šyr’](k) γr-’m’k krtk [’’β](r)y-(n)t rt[y ]
2. [ pry]myδ srδ šyr’k γr’mk krtk ’’βry-n[t ]
3. [ ]•••••t ’PZY (•••• n’βcyh?) mrtx(m’)k ’št’t ’ḤRZ-Yβγ m(.)[ ]
4. [ ](•• mr)δ βγ(’nyk) np’xšt-n(w)m (snk’) wmγ’’ ’y-ry mγ(’)[ ]
5. [ ] Okunamıyor.

Türkçe tercümesi:

(B–1: 1–3) Bu kanun taşını Türklerin Aşinas boyundan hükümdarlar dikti. Büyük Muḳan Kağan’ın kardeşi, Yaruka/Yarukç olan Nivar Kağan, Urkupar Çraçu Maġa Tatpar Kağan için konuştuğunda/yaptığında …
(B–1: 3–4) Bundan sonra, ilahi Muḳan Kağan ve ilahi  Maġa Tatpar Kağan doğudan batıya kadar bütün dünyanın hükümdarıydılar.
(B–1: 5 + B–2: 1) Ve […] ondan sonra, ilahi [Muḳan Kağan] … ve [kaplan? yılında (570 yılı) ilahi  Muḳan Kağan öldü v]e Tanrı’nın yanına döndü.
(B–2: 1–5) Sonra, [… Urkupar? Çraçu] Maġa Tatpar Kağan’ın [prens]leri, şadapıtlar, tarḫvanlar, ḫurḫapçinler, tudunlar, hepsi? [Maġa Tatpar Kağan’a hitap ederek (dediler ki)]: “Sizin ağabeyiniz olan Muḳan Kağan vefat etti/yok oldu. Ve o bütün dünyaya hükmetti ve [21 sene?] boyunca [halkı] iyi besledi. Şimdi yine siz ilahî Maġa Tatpar Kağan da [tahta çıkınız? … ve] bu şekilde bütün dünyaya hükmediniz ve halkı besleyiniz.”
(B–2: 5–7) Ve sonra, ilahi  Maġa Tatpar [Kağan] da (tavsiyeyi) [kabul etti? ve] dinledi … ve tavşan yılında (571 yılı) hükümdar oldu. Ve 10 sene (veya 11) hüküm sürdü. [Ve] sonra ilahi  Maġa Tatpar Kağan tanrıların yanına döndü (öldü).
(B–2: 7–9) Daha sonra şadapıtlar, tarḫvanlar, ḫurḫapçinler, […] (onlar) [vaziyeti] tartıştılar? Sonra onlar, Maġa Umna Kağan’ı tahta geçirdiler.
(B–2: 9–10) Ve [… Maġa Umna] Kağan, babası Maġa Tatpar Kağan için büyük bir [tapınak? yapılmasını emretti. Ve tapınak (veya mezar)] yapıldığında bu sefer de yüce kanun taşının dikilmesini emretti.
(B–2: 10–14) Sonra kanun [taşı] [yapıldığında? (veya dikildiğinde) …] Sonra Urkupar ilahî Maġa Tatpar Kağan’ın prensleri, torunları, büyük torunları, […] şadapıtlar, ḫurḫapçinler, akrabalar veya orada (ne kadar) halk varsa […] atlı askerlerle birlikte yedi gün boyunca yas tuttular. […] onlar [evcil hayvanları?] öldürdüler.
(B–2: 14–16) Ve bundan sonra yine […] onlar [kanun taşının] dikilmesini emrettiler. Ve iki hükümdar […] onlar ağladılar. Ve doğuya (veya yukarıya) doğru yoldaydılar (takip ettiler?).
(B–2: 16–18) Ve […] onlar kendileri […] aldılar. Ve büyük […] ordusu? ve onlar diğerlerinin hepsini aldılar.
(B–2: 18–19) Ve … iki kağan […] iyi […]
(B–3: 1) … O hazinenin [iyice] birikmesine? şükretti?
(B–3: 2) [… bu] yılda o, hazinenin iyice birikmesine şükretti?.
(B–3: 3) […] ve […] seksen kişiden (oluşan) kalabalık. Ve efendimiz! […]
(B–3: 4) […] kutsal kanun yazılı taş burada Umaga İli Maġa [… yazdı?]
(B–3: 5) Okunamıyor.

Aşağıda verilen Bugut Yazıtı’nın Brahmi harfli metninin transliterasyonu ve tercümesi kesin olmayıp geçici niteliktedir. İleride yapılacak çalışmalar ile mevcut / var  olan  metnin değişebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.

( Transliterasyon : Harf çevirisi veya transliterasyon, bir yazı sistemindeki harflerin başka yazı sisteminin harflerine çevrilmesidir. Harf çevirisi, doğrudan orijinalin sesleri temsil etmemekte olup yalnızca karakterler diğer yazı sistemindeki karşılığı çevrilmektedir. İ.Kulaçoğlu )

Bugut Yazıtı’nın Brahmi harfli metninin geçici transliterasyonu (Yazıtın ön yüzü):
1. … [Tad]par Muɣan qaɣan sa-nām (?) čig-dü
2. … + + bī + +-tu [Ta]dpar qa čoɣ-nar o]ro-[ɣa]-ǰu + +
3. … [di]gi-n qa-n (h)ert[e] k[ü] + + [q]u[ri]-r ndü-t[i]-ǰü qapa bar-ǰu gle-lü[pe]-r kü
4. … +-čU-d-pAr dar-p-ta taɣa a[y]u-?-?C[-voice]-ču
5. … + + + ɣačar (h)aru tar-ǰu ǰar-n[] + +
6. … [puru]pu tal-u-ǰa-r/ǰu Ašvar-un [ordu]-da + +
7. … -tU + + -Un ǰ[ar]-va-r ǰan[ti-ǰu]
8. … [qa]-d [h]ab[V]-ča Xa + me[de-ǰ]ü + + + +
9. … -nAr pü[ne]ken pü[ker]-ner Tadpar t[ala]-
10. … -[q]uy nabu-d bo[tuɣ]ńa-s qoń[i]y [i]r[e-y]
11. … [qa]ɣan-u +-gtīr ǰal[va-y] Tadpar +?
12. … -či[l]i[A]-’Āt ken (h)irg[e]-č …
13. … pa[ra-n] qora-pī kebi[r] qaǰar[-a](?)
14. … o[l-ɣa-ba] kü čekēr-d [a]-qsa +
15. … + -t[U] + küǰü-tü ke[n-ü] ɣ[a]r-[pa]r
16. … + + -lA kö[be’ü-d] [ge]l[e]-r[ü]n dA + ×ıɣ +
17. … + -d-[U]n te[mē] iŋi-ner [a]č[i]-sar-ǰu
18. … + + + bül[e]-k[ü]-per [qa]-d [qa]ɣan
19. Tamamen aşınmış.
20. Tamamen aşınmış.
21. … + tir + + …
22. … + bakro 
23. … ra pars?
24. Tamamen aşınmış.
Geçici Türkçe tercümesi:

1. … [Tad]par ile Muġan Kağan birlikte otururlarken (veya ikamet ederlerken) …
2. … Tadpar Kağan asilzadeleri içeri aldı ve …
3. … daha önce vefat eden kağan … var güçleriyle bir toplantı/meclis meydana getirip kendilerini içeri kapattılar ve konuştular.
4. … düşmanlar [belli bir sosyal grubun] mensupları tarafından mağlup edildiğinde, [onlar] korktular ve …
5. … arazinin (veya ülkenin?) arkasına yayılmak için acele ettiler.
6. … gerçek şu ki onlar birlikte ağır bir şekilde yağmalandılar/Onlar ağır bir şekilde yağmalandı ve İşbara’nın [kampında] …
7. … birlikte … [o?] … elçilerine vurdu?/saldırdı? …
8. … [prens]leri alarak … biliyor …
9. … Tadpar öküzleri ve tilkileri ele geçirecek
10. … nabu?, deve buzağıları [ve] koyunlar olacak … geldi ve …
11. … kağanın … birleştiriyor, Tadpar
12. … N’yi V’ye çevirdikten sonra insanlardan …
13. … insanlar … bozkır topraklarındaki zehir …
14. … almak için yapıldı … ve boştu …
15. … tarafından … kimin güçlü elleriyle …
16. … X yap! Oğulların dediği gibi …
17. … erkek ve dişi develere …leri/ları yükleyip ve …
18. … çalkalayarak, prensler [ve] kağan …
19. Tamamen aşınmış.
20. Tamamen aşınmış.
21. Tercümesi imkansız.
22. Tercümesi imkansız.
23. … kaplan?/Fars?
24. Tamamen aşınmış.  

——————–

Bugut kelimesi ; geyik anlamına gelen buku/bugu kelimesi ile +t çokluk ekinin birleşmesinden oluşmakta ve Moğolca’da geyikler anlamına gelmektedir.

Bu kelime yazıtta nom sank (nwm (sn)k’) şeklinde geçmekte olup kanun taşı, hukuk taşı, dinî nizam taşı gibi farklı anlamlar verilmiştir.

Buradaki 21 sene ibaresi Mongolküre Yazıtı’nda geçen “rty 21 srδ ’xš’wn δ’r” (O, krallığı 21 sene boyunca tuttu.) şeklindeki cümleye dayanılarak yeniden yapılandırılmıştır .

Çalışma için milletim adına teşekkürlerimi sunuyorum .

İdris Kulaçoğlu . 6.2.2021 Çalışma odam . 04: 00

KAYNAKÇA

Alyılmaz, Cengiz (2003). “Bugut Yazıtı ve Anıt Mezar Külliyesi Üzerine”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. ss. 11-21.

Yutaka, Yoshida (2019). “Sogdian Version of the Bugut Inscription Revisited”Journal Asiatique307 (1). ss. 97-108.