TÜRK TARİHİ 6

TÜRK KÜLTÜRLERİ ve MERKEZLERİ                                                                                                                                                        

1 – ANAV / ANAU   KÜLTÜRÜ

2 – AFANASYEVO KÜLTÜRÜ                                                                                                     

3 – ANDRONOVO KÜLTÜRÜ                                                                                                                                                                               4 – KARASUG KÜLTÜRÜ

5 – TAGAR  KÜLTÜRÜ

—————————–                                      

1 –  ANAV  KÜLTÜRÜ

(  mö  ler  9000 ler  )

—————————–

Anav,  Batı Türkistan’da  Aşkabad’ın / Türkmenistan  yakınında bulunan küçük bir kenttir.

Anav Kültürü, adını bu küçük  Anav kentinden alır.

Anav’da  yapılan kazılarda, mö 9000  yıllarına değin uzanan kalıntılar bulunmuştur.

Orta Asya’nın  en  eski kültürü, Anav Kültürü’dür.

Bu kültür Pamir dağlarında Ötügen’e  uzanır .

Bu  dönem  insanlarının tarım ve hayvancılıkla uğraştıkları, dokuma, seramik, madenden araçlar ve süs eşyaları  yaptıkları anlaşılmıştır.

Anav  insanları  koyun, keçi, sığır, deve, köpek gibi hayvanları da besliyorlardı.

Anav Kültürü, kimi  Türk  bilimciler tarafından Proto Türk  / Ön Türkler, İlk Türkler  kültürü ile ilişkili olarak kabul edilir.

Anav  kalıntılarında ele geçen yakılmış cesetlerin  kafataslarının  brakisefal / kısa kafalı  olmasını da -Anav’ın  Ön –  Türk’lerle olan ilgisini  belirtmek gerekir.

—————————————

2 –  AFANASYEVO KÜLTÜRÜ

( mö 2500 / mö 1700 )

—————————————

Afanasyevo  Kültürü, Altay-Sayan dağlarının kuzeybatısındaki  bozkırlarda gelişmiştir.

Afanasyevo Kültürü’nü  yaratan insanlar avcı ve savaşçı bir topluluktu.

At ve deve gibi hayvanları evcilleştirmişlerdi. Koyun besliyorlar, bakırı kullanmasını biliyorlardı.

Altaylar’da gelişen bu kültür, geniş bir bölgeyi etkileyerek Orta Asya Uygarlığı’nın temelini oluşturmuştur.

Afanasyevo  Kültürü, MÖ 2500 ile MÖ 1700 yılları arasında varlığını sürdürmüştür.

Çakmak taşından ok uçları, kemik iğneler ve ilk bakır bizler, bıçaklar, bakır tellerden yapılmış küpeler, türlü biçimdeki süs eşyaları ile maden işleme araçları da ele geçirilmiştir.

Bu kültür, gerçekte Cilalı Taş  / neolitik çağından , Bakır-Taş  / kalkolitik çağına  geçişi temsil eder.

 Asya’da ilk At kalıntıları da  Afanasyevo Kültürü ile onun bir gelişmesi  ve  devamı olan Andronovo Kültürü’nde görülmektedir.

 Afanasyevo-Andronovo  kültür çevresi içinde yer alan Kapanda-yüs bölgesinde, MÖ 3. binin sonlarına ait mezarlardan, ağızlarında demir gem izleri taşıyan at iskeletleri bulunmuştur.

—————————————-

3 –  ANDRONOVO KÜLTÜRÜ

(  mö 1700 / mö 1200 )

—————————————- 

Adını  Yukarı Yenisey’deki  Andronovo  sitesinden alan  Andronovo Kültürü, MÖ 1700-1200 yılları arasında  Minusinsk ve Altaylar’dan , Ural dağları ile Hazar denizinin kuzeydoğusuna  kadar  yayılmış  olup  Afanasyevo Kültürü’nün  daha gelişmiş biçimidir. 

Bu kültürde at, binek ve yük hayvanı olarak kullanıllıyordu. Yeşim taşından süs eşyaları yapılıyor, bakırın üzeri altınla kaplanıyordu. Sofra, savaş ve süs araçları, hayvan figürlü kaplar dikkat çekici güzellikteydi. Bunlar tunçtan ve altından yapılmıştı. Bu kültür, daha sonraları Batı Türkistan ile Altay dolaylarına  kadar  yayılmıştır.

Andronovo  Kültür sahası  / Altay-Sayan dağlarının güneybatı düzlükleri , Türk Bozkır Kültürü’nün geliştiği bölgedir.

Afanasyevo  Kültürü ile onun devamı olan Andronovo kültürünü yaratan insanlar, Türk’lerin ilk ataları olarak kabul edilir / Ön – Türkler.

Ön – Türkler,  konar – göçer  ve savaşçı bir  toplumdu.

Oluşturdukları  sanatın kendine özgü nitelikleri vardı. Özellikle, Hayvan Üslûbu adı verilen, stilize edilmiş hayvan figürlerini çeşitli eşyalar üzerine uygulamışlardır.

Çizilen bu hayvan motifleri, gelişmiş bir sanatın varlığını kanıtlaması bakımından önemlidir.

Çıkan  arkeolojik kalıntılardan anlaşıldığına göre, Andronovo  Kültürü  vaktinde Altaylar’da  güçlü ve zengin bir toplum yaşamı vardı. Tunç ve altın eşyalar ilk kez bu kültürde görülmüştür. Andronovo insanları, at ve koyunun yanında deve ve sığır gibi hayvanları beslemeyi de biliyorlardı.

MÖ 1700 tarihinden başlayarak Orta Asya’da göçebe ve savaşçı bir kavime ilişkin kültür yavaş yavaş  egemen olmağa başlar  ve Andronovo  Irkı  iki yüzyıl içinde Altaylar ile Tanrı dağlarını kaplar.

 Andronovo İnsanı diye adlandırılan bu ırk, Türk ırkının proto / Ön tipini  oluşturur. Brakisefal / kısa  kafalı  beyaz ve savaşçı bir ırk olan Andronovo Irkı’nın  / Türk Irkının  – Rus arkeologlarının son  saptamalarına göre  özellikleri şöyle idi:

Koyu renkli saç, buğday ten, brakisefal kafa, orta boy, değirmi yüz, hafif çekimsi  / badem  göz.

Mezarları Kurgan / tepe şeklinde .

Taştan inşa edilmiş yapıları , kaşıkları , ok uçları , kemik iğneleri , tek parça kabzalı / saplı hançerleri ve baltaları , delikli ok uçları , inci ve küpe benzeri süs eşyaları baş yapıtlarıydı.

Sibiryada altın eserlere de ilk defa bu dönemde raslanmaktadır.

Andronovo döneminde, Altaylar’da kuvvetli ve zengin bir topluluk hayatı vardı.

Bakır ve bronz eserlerin üzeri  tümüyle ya da kısmen altın plakalarla kaplanıyordu.

Altaylılar, zanaat  geleneklerinde  epeyce  tutucu idiler. Nitekim bu çağdaki çanak çömlek biçimlerinde halen Afanasyevo döneminin tesirleri sürmekteydi. mezar  gelenekleri de aynıydı. Altaylar’da ırkların değişmemesi, bu korumacılığa  olanak  tanımıştır.

Bu kültürün taştan inşa edilmiş kaşıkları, ok uçları, kemik iğneleri, tek parça kabzalı hançerleri ve baltaları, delikli ok uçları, inci ve küpe benzeri süs eşyaları başlıca yapıtlarıydı.

Sibirya’da altın eserlere de ilk defa bu sürede rastlanmaktadır.

Artık bu çağda at, sığır, koyun  benzeri  evcil hayvanların yakınında deve de yer almaktaydı. Bu dönemde at, binek ve yük hayvanı  olması yanında , eti yenilen bir hayvan olarak da önem taşıyordu.

Asya’da ilk at kalıntıları afanasyevo kültürü ile onun bir gelişmesi ve devamı meydana gelen Andronovo Kültürü’nde görülmektedir. Afanasyevo-Andronovo Kültür etrafı arasında bulunan Kapanda / yüs kısmında , MÖ 3. binin sonlarına ilişkin mezarlardan, ağızlarında demir gem izleri taşıyan at iskeletleri bulunmuştur.

Andronovo  döneminde  Türk  zanaat  tarihi bakımından en  önemli  meydana gelen öğe , madenciliğin büyük bir gelişim göstermesidir.

Bu dönemde bakır, demir, altın ve kalay farklı eşyalarda, bilhassa zanaat eserlerinde kullanılmıştır.

Özellikle Kök Türk devrinde Altay’ın Demircileri olarak tanınacak Türkler için epeyce  önemlidir .

Altay  bulguları /  buluntuları ;

1 –  mö 3. binin başlarından , Kalma Kuyum ve Kurot Kurganlarından
2 –  mö 3. binin ortalarından Kalma Kurganlardan
3 –  Karasug  çağı / mö 1300 – mö  700 de ki  Kurganlarından / tepe mezarlardan   elde edilmiştir.

———————————– 

4 –  KARASUG  KÜLTÜRÜ

( mö 700

———————————–

Andronovo Kültürü’nün devam ettiği sırada Kögmen dağları, Uluğ Kem, Kemçik, Abakan, İrtiş ve Kem/Yenisey nehirleri çevresinde, yani Afanasyevo ve Andronovo Kültürleri gibi aynı bölgede, Minusinsk’te  Karasug Kültürü ortaya çıktı.

Karasug  Kültürü MÖ 700 yıllarından başlayarak Sibirya bölgesine, Baykallar’a, Moğolistan ve Yedisu havzalarına yayılmıştır.

Yenisey nehrinin kollarından biri olan Karasuk ırmağından adını alan Karasug Kültürü döneminde demir işlenmeğe başlandı. Demir Avrupa, Çin ve Hindistan’da ancak yüzyıllar sonra kullanılmıştır.

Karasug Kültürü’nde insanlar keçeden çadırlarda yaşıyorlar, dört tekerlekli arabalar kullanıyorlardı.

Taşlar üzerine yapılmış resimlerde arabalı çadırlar görülüyordu. Bu kültüre bağlı / sahip  olanlar at, deve, koyun ve sığır besliyor, onların yünlerinden kumaş dokuyor, giysi dikiyorlardı.

Yeni yapılan ölçümlere göre, Karasug Kültürü’ne ait kafatasları brakisefal  / kısa kafalı yapıdaydı.

Karasug Kültürü, kendisine ait  antropolojik / insan  tiplerin bulunduğu alanlardan çok daha geniş bir bölgeye yayılmıştı. Bu kültür, Andronovo Kültürü’nün birçok özelliğini sürdürmüş olup kendisinden sonraki Tagar Kültürü’nde de derin izler bırakmıştır.

Kaplar üzerine süslemeler .

Karasug  Kültürü’nün  yayıldığı  bölgelerde, örneğin  Yenisey kaya resimlerinde, Kem vadisinin batısı, Sibirya, Çungarya, Kögmen vb. bölgelerde görülen Tagar ve Taştık kaya resimlerinde Türkler’in  Atalarına ilişkin pek çok kalıntı / bulgu  bulunmaktadır.

——————————————–

5 – TAGAR  /  TAŞTIK  KÜLTÜRÜ

( mö.  700 / mö. 100 )

——————————————–

Bu kültür Kögmen dağları, Kem, Kemçik, Uluğ-Kem , yukarı Yenisey / Minusk  bölgesinde  ve Rusya federasyonunun  Hakasya özerk cumhuriyeti içinde  Abakan / Akaban ırmakları çevresinde  yapılan arkeolojik kazılar sonucunda ortaya çıkmış  orta Asya’daki en gelişmiş  Türk kültürüdür.

Bulunan kalıntılar, Karasuk kültürü’nün devamı niteliğini taşımaktadır.

Proto Türk / ön – Türk  döneminin önemli kültürlerinden biri olan Tagar Kültürü, üç devre gösterir:

1.Tagar  ( mö. 6-5. Yüzyıl )

2.Tagar  ( mö. 4-3 yüzyıl )

3.Tagar  ( mö. 2-1. Yüzyıl )

Tagar çağında kurganların yakınlarına oldukça büyük taşlar dikilmekteydi. Bu büyük mezar taşlarının üzerlerine de resimler çizilmekteydi. Bu kültüre bağlı ilk merkezler Krasnoyarsk’ta, Minusinsk yakınında ve Yenisey ırmağındaki Tagar Adası’nda saptanmıştır.

Özellikleri :

1 – Tagar kültürüne ait kurganlar.

Ön -Türk dönemi kültürlerinin en gelişmiş örnekleri Tagar ve Taştık kültürlerinde  saptanmıştır.

Tunçtan yapılmış iki yanı keskin bıçaklar ve hançerler, ok uçları, saplı aynalar, bilezikler, küpeler, taraklar ve üç ayaklı süslü kazanlar, tunçtan yapılmış heykeller ve bu eşyalarının bir bölümünün üzerine işlenmiş olan  Ön – Türk sanatının özünü oluşturan hayvan tasvirleri Türk kültürünün kendine ait tarzını yansıtmaktadır.

2 – Tagar kültürüne ait  petroglif.

( Taş üzerine oyma yazı ve resimler )

Tagar ve Taştık bölgelerinde otağ biçiminde ağaçtan yapılmış sabit konutlar vardır. Bu evler, ağaç kütüklerinden, silindirik veya dört köşe olacak şekilde üst üste yığılarak yapılmıştır.

Tavanlar eğilmiş ağaç dallarıyla ” kubbe ” biçiminde kapatılmıştır.

Çadırlarda olduğu gibi, bu evlerinde orta yerlerinde ‘’ OCAK ‘’ , tepesinde ise duman deliği ‘’ TÜĞÜNÜK ‘’  vardır.

Bu ahşap evler topluluğunun çevresi, ağaç kütükleri ve dallarından yapılan bir duvarla çevrilmiştir. Bu duvar kuş tüyleri ve balçık çamurla sıvanarak sağlamlaştırılmıştır.

Bu bölgede kayalara yapılan resimlerde ve eşyaların üstünde dağ keçisi, geyik, at, kurt, boğa, kaplan, pars ve yırtıcı kuş tasvirleri bulunmaktadır.

Türklerin  Ataları olan Proto / Ön – Türkler bilinen çağlardan beri Abakan bozkırlarından   İdil ve Ceyhun Nehirinin ilerisine kadar olan bütün Asya topraklarını yurt edinmişlerdir.

Hayvan  anlatılışının  artık gelişmiş bir biçim aldığı bu devirde, mezarlardan çeşitli araçlar, at koşum takımları, keramikler çıkarılmıştır.

Tagar Kültürü’ndekine benzer eserlere Çin’den Karadeniz’in kuzeyine kadar olan çok geniş bir bölgede rastlanıyordu.

Tagar Kültürü’ne ait son devir mezarlarından çıkarılan kültür unsurları arasında bayrak direklerinin tepesine takılan dağ keçisi yontuları bulunmuştur. Bazen bu dağ tekesinin altında, üzerinde çıngıraklar ya da daha küçük dağ tekesi yontucukları bulunan tunç çemberler de görülmektedir.

Karasug Kültürü’nün yayıldığı bölgelerde, mesela Yenisey kaya resimlerinde, Kem vadisinin batısı, Sibirya, Çungarya, Kögmen vb bölgelerde görülen Tagar ve Taştık kaya resimlerinde Türkler’in atalarına ilişkin pek çok şey bulunmaktadır.

KAYNAKÇA

Prof dr. Ahmet Taşağıl

Lev Nikolayeviç Gumilev

Günay Türkeş , Umay (2007) (Türkçe). Türklerin Tarihi Geçmişten Geleceğe. Ankara: Akçağ Yayınları.

Şevket  Koçsoy , (Türkçe). Türk Tarihi Kronolojisi.    

Salim  Koca ,  (2002) (Türkçe). Türklerin Göçleri ve Yayılmaları. Ankara.

İdris Kulaçoğlu . 25.1.2019 19:00  çalışma odam .